PlusExclusief

Intimidatie, burn-outs: fotografiemuseum Foam door falende leiding al jaren stuurloos

Drie directeuren vertrokken in twee jaar tijd bij fotografiemuseum Foam aan de Keizersgracht. Beeld Jakob van Vliet
Drie directeuren vertrokken in twee jaar tijd bij fotografiemuseum Foam aan de Keizersgracht.Beeld Jakob van Vliet

Fotografiemuseum Foam aan de Keizersgracht zag in twee jaar tijd drie directeuren vertrekken. Werknemers gaan ten onder aan de hoge werkdruk en fotografen missen de urgentie in exposities. Hoe een iconisch museum naar de marge wordt geduwd.

David Hielkema en Lorianne van Gelder

Elke dinsdagochtend is er stafoverleg bij Foam, over lopende zaken en toekomstige exposities. Zo ook op de eerste dinsdagochtend in december 2020, online weliswaar, vanwege de coronamaatregelen. Dit keer is er slechts één agendapunt: het kritische onderzoeksrapport over de werkcultuur binnen het fotografiemuseum aan de Keizersgracht.

Naar aanleiding van vier meldingen bij de vertrouwenspersoon over pesten, discriminatie of intimidatie besluit het bestuur van Foam, bestaand uit vijf toezichthoudende bestuursleden, in de zomer van 2020 een onafhankelijk onderzoek te laten doen naar de organisatie. Een externe vertrouwenspersoon spreekt met 35 werknemers en bestuurders uit alle lagen van de organisatie. De conclusies van het rapport, in handen van Het Parool, zijn hard.

De vertrouwenspersoon spreekt van een ‘verwaarloosde organisatie’. Ruim 80 procent van de werknemers zegt dat het museum niet strak geleid wordt door artistiek directeur Marcel Feil en zakelijk directeur Nynke de Haan en dat de waan van de dag regeert. Het personeel weet vaak niet wat de eigen taken en verantwoordelijkheden zijn.

Onveilig

Binnen het museum geeft 25 procent van de (toen 33) medewerkers aan zich niet veilig te voelen en daarbovenop zegt 18 procent dat ze de onveiligheid ‘kunnen begrijpen’. Een relatief hoog percentage, schrijft de onderzoeker. Het rapport beschrijft ook een cultuur van stelselmatig overwerken en een te hoge werkdruk, met een opvallend hoog aantal burn-outs tot gevolg. Een op de vijf medewerkers valt langdurig uit – steun voor het herstel is er nauwelijks. Het leidt ook tot een groot personeelsverloop.

Een medewerker vertelt hoe zij tegen een burn-out aan zat en dit meldt aan Feil, die zelf al vijftien jaar voor het museum werkt. In plaats van medeleven vraagt hij of een arts wel echt nodig is. Contactgegevens van de arts geeft hij niet. Het museum heeft dan geen hr-medewerker voor begeleiding. Iemand die destijds bij Foam werkte, maar anoniem wenst te blijven, licht toe. “Sommige mensen gaan goed op zo’n hoge werkdruk. Als dat voor jou niet gold, werd gezegd dat je niet goed in de organisatie paste.”

Medewerkers ergeren zich ook aan de kloof tussen ambitie en realiteit: het museum wil zich laten voorstaan op een divers personeelsbestand. Maar uit het interne rapport blijkt dat tussen 2019 en 2020 twaalf van de veertien nieuwe medewerkers wit en hetero zijn. Daarnaast zijn er incidenten geweest met zwarte kunstenaars Dustin Thierry en Tyler Mitchell. De samenwerking verliep slecht en volgens de onderzoeker is dat te wijten aan een gebrek aan kennis over discriminatie, racisme en inclusiviteit bij een ‘deel van de betrokkenen’, terwijl deze kennis er wel is binnen de afdeling educatie.

Ziekteverlof

Op die dinsdagochtend in december wordt het rapport aan het personeel toegelicht. Vrijwel alle werknemers van Foam zijn via Zoom aanwezig, inclusief het bestuur, wat uitzonderlijk is. Eén belangrijke hoofdrolspeler ontbreekt: Marcel Feil. De avond daarvoor heeft hij zich ziek gemeld. Hoewel het onderzoek gaat over de onveilige werksfeer, waar de directie verantwoordelijk voor is, wil het bestuur zijn rol niet bespreken.

Feil keert niet meer terug van zijn ziekteverlof. In een persbericht staat een paar maanden later dat hij zijn ‘kennis en ervaring op een andere plek’ wil inzetten. In juli kondigt hij officieel zijn vertrek aan. In een weekend, als niemand van het personeel aanwezig is, haalt hij zijn spullen op. Er volgt geen afscheidsfeest, hoewel dat een goed gebruik is voor scheidend werknemers met een lange staat van dienst.

De onrust aan de Keizersgracht speelt ruim een jaar na het vertrek van Foamoprichter Marloes Krijnen (1955), die achttien jaar directeur was. Foam werd onder haar leiding in 2001 geopend in het pand aan de Keizersgracht waar voorheen Museum Fodor zat. Krijnen weet, met hulp van marketingbureau Vandejong, al snel een succes te maken van het fotografiemuseum. In achttien jaar groeit het personeelsbestand van twee naar 33 medewerkers.

Hip en jong

Het is een museum met flair. Hip en jong, met denderende tentoonstellingen. Vanaf het begin heeft het zich gericht op toonaangevende fotografie – van autonome kunst en documentairefoto’s tot reclamefotografie en fotojournalistiek. Grote fotografen hingen er: Richard Avedon in 2009, Inez van Lamsweerde en Vinoodh Matadin in 2010 en Diane Arbus in 2012, Helmut Newton in 2016 en Brassaï in 2019.

Naast de blockbusters is er altijd ruimte geweest voor ontwikkeling van talent. Twintig tot 25 tentoonstellingen per jaar maken de Foamcuratoren, een flinke kluif, maar ook de reden dat het museum heel zichtbaar is. Foam ontwikkelt zich als toonaangevend instituut, ook op Europees niveau.

Rond haar afscheid in de zomer van 2019 krijgt Krijnen loftuitingen en doet ze een ereronde langs media. Toch is personeel niet enkel lovend over haar leiderschap. Al die jaren leidt ze het museum als een start-up en bouwt ze een reputatie op van een harde leidinggevende. Door sommigen wordt ze de iron lady genoemd. Voor het personeel is het soms zwaar, maar Krijnen geeft tegelijkertijd energie. Personeel dat blijft, is bereid hard te werken voor haar, omdat ze van Foam een toonaangevend instituut maakt. Dan nemen ze het relatief lage salaris – mede omdat Foam niet is aangesloten bij de museum-cao – op de koop toe.

Ze draagt een vooraanstaand instituut met 190.000 bezoekers per jaar over aan artistiek directeur Feil, al jaren haar adjunct, en zijn zakelijke evenknie De Haan. Voor hun aanstelling is geen vacature openbaar gemaakt. Bij haar afscheid zegt Krijnen in Het Parool: “Met Marcel heb ik vijftien jaar samengewerkt. Hij is de aardigste, kundigste... Hij heeft in belangrijke mate, vooral inhoudelijk, bijgedragen aan wat Foam nu is. Nynke werkt pas kort bij ons. Zij is iemand die het zakelijke goed in de vingers heeft.”

Stuurloos museum

Maar sinds de machtswissel is het museum min of meer stuurloos geworden, stellen anonieme werknemers uit alle lagen van de organisatie vast. Medewerkers spreken nog lang van een Foam van ‘voor en na’ Krijnens vertrek. Jaarlijks stelt Foam zichzelf tot doel vier grote tentoonstellingen te organiseren, waaronder in elk geval een blockbuster. Die is er sinds 2020, met Vivian Maier, niet meer geweest. In 2021 weten nog slechts 50.000 bezoekers het museum te vinden, met een tekort van een half miljoen euro voor het volgende jaar tot gevolg.

De coronapandemie is van invloed, elke culturele instelling heeft het zwaar, maar het is een radicalere afname dan je mag verwachten. In het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam komt in dat jaar nog bijna de helft van het reguliere aantal bezoekers, in Foam is dat slechts 25 procent. Voor 2022 zijn de cijfers volgens het bestuur ‘op niveau’ met 125.000 bezoekers, maar 2023 zal financieel alsnog ‘een uitdagend jaar gaan worden’.

Het is een zware dobber voor een museum dat voor 80 procent afhankelijk is van eigen inkomsten. Al sinds de opening wordt Foam gezien als voorbeeld van cultureel ondernemerschap, het museum kan goed de eigen broek ophouden. Desondanks krijgt het een miljoen euro subsidie van de gemeente Amsterdam – Foam zit in de Amsterdamse basisinfrastructuur, wat inhoudt dat de gemeente het museum aanmerkt als onmisbaar voor de stad.

Oppervlakkig instituut

Fotografie-experts en fotografen zeggen de urgentie te missen bij het ooit ‘onmisbare’ fotografiehonk aan de Keizersgracht. Willem van Zoetendaal, uitgever van fotoboeken en galeriehouder: “Ze hebben dat jonge, hippe publiek. Maar je merkt aan alles dat er nu niemand zit die de visie bepaalt. Het is een oppervlakkig instituut geworden en dat is doodzonde.”

Met Feils vertrek staat De Haan er alleen voor. Het bestuur begint een zoektocht naar een nieuwe artistiek leider. Het wordt Jane’a Johnson (1988), een jonge Amerikaanse wetenschapper, die via recruitmentbureau Colourful People is gevonden. Ze begint in oktober 2021, de eerste drie maanden staan in het teken van inwerken.

null Beeld

Het botert niet tussen Johnson en De Haan, blijkt uit verklaringen van medewerkers. De directeuren communiceren niet of nauwelijks met elkaar. Sommige personeelsleden vinden het lastig te verkroppen dat alleen Feil is vertrokken, terwijl het bestuur van De Haan ook te wensen overlaat. Begin 2022 begint een groep medewerkers klachten te verzamelen over het functioneren van hun zakelijk directeur.

Dit overzicht met 66 (uitgebreide) klachten, van een onbekend aantal medewerkers, is in handen van Het Parool. Daarin stellen zij dat sinds het interne rapport uit 2020 het gebrek aan visie en beleid verder is vergroot en dat de sociale onveiligheid nog steeds hoog is. Ook zou De Haan intimiderend zijn, critici afdoen met ‘je bent onzeker’ of ze omschrijven als ‘lastpak’. Ze zou geen beslissingen nemen, en vragen pareren met ‘wat vind jij?’. Als een werknemer een coachingstraject wil, omdat ze een nieuwe rol krijgt, gaat De Haan ongevraagd mee. Een andere medewerker schrijft zeker acht mensen in tranen te hebben gezien na intimiderend gedrag van De Haan.

In een door meer dan de helft van het personeel ondertekende brief wordt haar vertrek geëist. Die belandt begin mei 2022 bij het toezichthoudend bestuur. Een paar maanden later stuurt Foam een persbericht uit waarin staat dat De Haan een ‘nieuwe uitdaging’ wil aangaan. Zowel De Haan als het bestuur van Foam wil niet reageren op de brief.

Weer een vertrokken directeur

De brief met klachten is ook gedeeld met Johnson – dan pas een half jaar in dienst als artistiek directeur. Over de nieuwe leidinggevende uit Amerika is het personeel positief. ‘Ze heeft een hele duidelijke visie,’ schrijven ze. ‘Zelfs op zakelijk gebied’. ‘Binnen het eerste gesprek kreeg ik al meer van haar dan ik in twee jaar van N. (Nynke de Haan) heb gezien.’

Maar er is ook kritiek op Johnson. Zij laat zich zelden in het museum zien. “Zelfs toen de lockdowns voorbij waren, werkte zij het liefst thuis,” zegt iemand. Medewerkers spreken haar amper. Sommige zeggen dat de cultuurverschillen tussen de Amerikaanse en Nederlandse manier van werken groot zijn.

Vlak na de brief neemt Johnson voor onbepaalde tijd verlof op. Het personeel krijgt niet te horen waarom. Een burn-out, gaat het gerucht. Anderen denken dat het misschien te maken heeft met haar privéleven of met de onveilige werksfeer. In oktober stuurt Johnson een mail dat ze stopt en dat ze ‘trots’ is dat ze ‘structurele verandering heeft doorgevoerd’, zonder uitleg over haar vertrek. Personeelsleden vragen zich af om wat voor veranderingen het gaat – ook omdat ze maar een jaar bij Foam heeft gewerkt, waarvan ze zes maanden afwezig was.

Het is de volgende directeur die vertrekt. Karin van Gilst, die eerder bij het Stedelijk Museum en als directeur van BNNVara werkte, is dan al sinds 1 september aangesteld als interim-directeur ter vervanging van Nynke de Haan. Zij blijft tot er een nieuwe directie wordt gevonden.

Wilt u reageren of heeft u een tip? Mail naar onderzoek@parool.nl

‘Optimaliseren gezond werkklimaat’

Marcel Feil wil ondanks herhaaldelijke verzoeken geen vragen beantwoorden over zijn vertrek. Marloes Krijnen, Nynke de Haan en Jane’a Johnson kozen er eveneens voor niet te reageren. Karin van Gilst, noch het bestuur, wil Het Parool persoonlijk te woord staan.

Per e-mail reageerde bestuursvoorzitter Jeroen van Ingen. Over ‘interne aangelegenheden’ zoals de brief over De Haan of eventuele vertrekregelingen met de drie directeuren wil hij geen mededelingen doen. Het vertrek van Feil heeft volgens Van Ingen te maken met zijn ‘professionele activiteiten buiten Foam’.

Van Ingen erkent dat de werkdruk nog steeds hoog is. Dat heeft volgens hem te maken met wisselingen in de directie en de onzekerheid door de coronapandemie. Van Ingen: ‘Interim-directeur Karin van Gilst werkt samen met het team aan het verder optimaliseren van een gezond werkklimaat bij Foam.’

Het tekort van een half miljoen euro leidt volgens het bestuur nog niet tot liquiditeitsproblemen, omdat er kan worden teruggevallen op reserves. Van Ingen: ‘Momenteel wordt gewerkt aan de begroting voor 2023 waarbij het team probeert een mogelijk tekort tot een minimum te beperken.’

Recent zijn twee nieuwe tentoonstellingen geopend: Paul Kooiker met Fashion en Bebe Blanco Agterberg met Theater of Broken Memories.

Verantwoording

Het Parool beschikt over het interne onderzoeksrapport over de werkcultuur bij Foam, het document met 66 klachten over Nynke de Haan, verschillende andere interne documenten en sprak met (oud-)werknemers en (direct) betrokkenen.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden