PlusAchtergrond

Ineens was de driejarige Marcus Degen te herkennen op de film uit Kamp Westerbork

Marcus Degen uit Amstelveen weet sinds kort dat hij als driejarig jongetje is te zien op filmbeelden die in Kamp Westerbork werden gemaakt van zijn deportatie.

 Marcus Degen met zijn moeder, achter het tweede raam van links, in de trein die op 19 mei 1944 met 446 Joden en 245 Sinti en Roma Kamp Westerbork verlaat. Beeld still uit film westerbork
Marcus Degen met zijn moeder, achter het tweede raam van links, in de trein die op 19 mei 1944 met 446 Joden en 245 Sinti en Roma Kamp Westerbork verlaat.Beeld still uit film westerbork

Hij is amper drie seconden in beeld. Kijkend door het raam van de treinwagon die op het punt staat te vertrekken uit Kamp Westerbork. De driejarige Marcus Degen aanschouwt met verbazing het perron. Zijn moeder staat achter hem.

Het is 19 mei 1944. De 446 Joden en 245 Sinti en Roma in de trein weten niet dat hun eindbestemming het concentratiekamp Auschwitz of het kamp Bergen-Belsen is.

Marcus overleeft Bergen-Belsen. Hij is nu 80 en weet sinds vorig jaar hij dat hij het jongetje is op de beelden. “Ik was geschokt. Ik heb nooit geweten dat er een film gemaakt was.”

De filmbeelden uit Kamp Westerbork zijn onlangs door het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid gerestaureerd en gedigitaliseerd. Ze werpen daardoor een scherpere blik op het doorgangskamp tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Het lukte de onderzoekers Koert Broersma en Gerard Rossing daardoor meer namen en geboortedata op koffers en tassen te lezen en personen te koppelen aan de namen op de transportlijsten. Op deze manier kwamen zij ook achter de gegevens van de familie Degen. “Ze stonden afgelopen oktober bij mij op de stoep. Ik wist van niets en was totaal overrompeld,” zei Marcus Degen dinsdag bij de presentatie van het boek Kamp Westerbork gefilmd dat Broersma en Rossing naar aanleiding van hun onderzoek maakten.

Unieke filmbeelden

Hij en zijn zus herkenden ook hun ouders op de gerestaureerde filmbeelden. Op de film kijkt Degen als jongetje vanachter het raam van een wagon recht in de camera. Hij werd op 19 mei 1944 met zijn zusje Stella (toen een jaar oud) en zijn ouders op transport gesteld. Marcus overleefde de oorlog, samen met zijn zus en moeder. Zijn vader overleefde niet.

De iconische Westerborkfilm staat ook centraal in de tentoonstelling Gevangen in Beelden in het Herinneringscentrum Kamp Westerbor. Ze worden op de juiste snelheid – 2,5 keer zo langzaam – afgespeeld. Daardoor duurt de film 2,5 uur in plaats van 80 minuten.

“De beelden zijn al 76 jaar bekend, maar de kwaliteit was niet heel goed,” zegt Bas Kortholt, onderzoeker van het Herinneringscentrum en samensteller van de tentoonstelling. “Door de restauratie komt nieuwe informatie naar voren. De beelden zijn scherper. We kunnen mensen herkennen, ik zie details die ik niet eerder zag. Het verhaal van Westerbork krijgt meer context.”

Emotioneel moment

De auteurs van het boek konden aan de hand van de gerestaureerde beelden twaalf mensen identificeren, onder wie Marcus en zijn zusje Stella. Een van de auteurs stuurde Marcus een foto van de bewuste scène. “Toen ik daarna de film zag, wist ik zeker dat ik het jongetje in de trein was. Ik herkende het vest. Dat was heel emotioneel.”

De beelden zijn tussen 5 maart en 19 mei 1944 gemaakt door de Duits-Joodse kampgevangene Rudolf Breslauer in opdracht van kampcommandant Albert Gemmeker. Te zien is hoe gevangenen werken in kas, speelgoedfabriek, meubelmakerij, smederij en schoenmakerij.

“Nederland was ‘Judenfrei’ verklaard. Westerbork was overbodig. Het veranderde van een doorgangskamp in een werkkamp,” vertelt Kortholt. “Intussen rukten de Russen op en dreigde de invasie van geallieerden. Gemmeker zat veilig in Westerbork en wilde daar het liefst blijven om niet naar het Oostfront te hoeven. Waarschijnlijk wilde hij zijn meerderen overtuigen van de economische functie.”

Vertekend beeld

De film geeft een vertekend beeld. Zo is te zien hoe gevangenen ‘vermaakt’ werden met cabaret, een voetbalwedstrijd en ochtendgymnastiek. Breslauer filmde ook de aankomst van twee treinen met Joden, Sinti en Roma. En als laatste dus het vertrek van de trein op 19 mei 1944, met de familie Degen. Wereldberoemd werd het shot van de jonge Sintezza Settela Steinbach die haar hoofd tussen de wagondeuren naar buiten steekt.

“Wat ontbreekt in de beelden is het leven in de barakken zelf,” zegt Kortholt. “Er hangt een zweem van propaganda omheen. Anderhalf jaar eerder was het leven heel anders. Er was geen revue en mensen leden honger. De film is een schijnwerkelijkheid.”

De film werd nooit afgemonteerd. Maar ruwe beelden en delen van script en montageschema’s zijn in 2017 wel opgenomen op de Unesco-lijst Memory of the World Register.

Onderzoekers ontdekten op basis van de gerestaureerde film dat de nu 80-jarige Marcus Degen te zien is op beelden van een deportatie uit Kamp Westerbork. Beeld Davine Lambert
Onderzoekers ontdekten op basis van de gerestaureerde film dat de nu 80-jarige Marcus Degen te zien is op beelden van een deportatie uit Kamp Westerbork.Beeld Davine Lambert

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden