PlusGeschiedenis

In april 1906 besloot deze kunstenares verder te willen leven als man

In april 1906 besloot de veelbelovende kunstenares Fré Jeltsema dat zij verder wilde leven als man. Goede vrienden in Amsterdam, Jo en Frits Schreve-IJzerman, hielpen haar met een stappenplan voor haar ‘omvorming’ naar man.

Op een portretfoto toonde Frederik Jeltsema zich met opgeheven kin aan de wereld.

De jonge Friezin Free Jeltsema arriveerde eind negentiende eeuw in Amsterdam om een vooropleiding in de kunsten te volgen. Ze woonde bij een oom en een tante aan het Sarphatipark. In 1899 zette ze haar studie voort aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten en ging ze op kamers wonen. Haar leermeester was Ferdinand Leenhoff, de maker van het beeld van staatsman Johan Thorbecke op het Thorbeckeplein. Een erg gelukkige studententijd beleefde ze niet.

Free Jeltsema was geboren in Uithuizen in 1874 en als Frederika Engelina bij de burgerlijke stand ingeschreven. Enkele jaren later hadden de ouders twijfel over het geslacht van hun kind. Ze gingen te rade bij Hans Rudolph Ranke, hoogleraar heelkunde in Groningen, die meende dat het meisje eigenlijk een jongetje was. Vermoedelijk was het kind interseksueel en vertoonde het lichaam zowel mannelijke als vrouwelijke kenmerken. In Amsterdam leidde Jeltsema een vrouwen­leven, mannelijke kenmerken werden onder reformjaponnen en ruimvallende jassen verborgen. Het leidde tot een depressie.

In 1902 deed Jeltsema mee aan de Nederlandse Prix de Rome voor de beeldhouwkunst. Met het beeld De Smart werd de gouden erepenning gewonnen. De jury voorspelde: ‘Zij zal eene kunstenaresse van naam worden.’

Met de gewonnen studiebeurs vertrok Jeltsema naar Parijs (zie kader). Daar kwam de opdracht voor een penning ter gelegenheid van het gouden huwelijk van het schildersechtpaar Hendrik en Sientje Mesdag-van Houten. Toen de penning in de lente van 1906 af was, was Jeltsema de uitputting nabij. Hij kon en wilde niet langer verborgen houden dat hij eigenlijk een man was.

Officiële geslachtsverandering

Jeltsema ging te rade bij goede vrienden in Amsterdam, het echtpaar Jo en Frits Schreve-IJzerman. Gedrieën bedachten ze een stappenplan voor de ‘omvorming’. De eerste stap was medisch advies. Frits gaf als arts de bevestiging waar Jeltsema zo naar verlangde: hij was een hij. Jeltsema zag het zelf zo: ook al bleven zijn baardharen uit, hij voelde zich duidelijk man met een mannelijk lichaam en geen vrouw en ‘stellig géén hermaphrodiet of androgien’.

Er werden lijsten gemaakt van familieleden, vrienden en kennissen die het moesten weten voordat de pers er lucht van kreeg. Schreve lichtte persoonlijk de Commissie van Toezicht van de Prix de Rome en August Allebé, directeur van de Rijksakademie, in. Allebé schijnt er zo van te zijn geschrokken dat hij zich door de arts moest laten kalmeren met broomkali.

De advocaten Nauta & Pit kwamen in actie om de geslachtsverandering op de geboorteakte in Groningen officieel te laten registreren: Frederika Engelina werd Frederik Engel. In Amsterdam schafte Jo Schreve-IJzerman bij Meyer op het Koningsplein een volledige herengarderobe voor hem aan, inclusief 12 paar sokken en 24 zakdoeken.

Met een koffer vol kleren toog Jeltsema naar het ouderlijk huis in Uithuizen en liet zich voor het eerst zien in mannenkleren. Zijn moeder was er zenuwachtig over en schreef: ‘Fré heeft het pak hier nog aangehad, eerst durfde ik dit haast niet te zien, maar zij vond het heerlijk dat het zoover was.’ Het lange meisjeshaar had zijn moeder niet durven afknippen.

De daadwerkelijke metamorfose volgde in Amsterdam bij Jo en Frits Schreve-IJzerman thuis: Jeltsema kleedde zich voorgoed om, liet zijn haar kort knippen en ging vanaf 7 april 1906 als man door het leven. Meteen reisde hij per trein naar Parijs en met Leenhoff verder naar Florence. Daar genoot hij van ‘mannelijke’ activiteiten als cafébezoek laat op de avond. Ook bezochten ze samen een barbier, waarna Frederik een portretfoto liet maken: met opgeheven kin toonde hij zich aan de wereld.

Roddelachtige stukken

De bekendmaking van zijn genderverandering leidde in de loop van mei tot roddelachtige stukjes in de pers. Het Nieuwsblad voor Nederland had de primeur met een kort feitelijk berichtje. ‘Een kunstenares, die een man is,’ kopte het Algemeen Handelsblad: een beeldhouwster van naam ‘was gebleken een man te zijn’. De Telegraaf weet de genderwijziging aan – geheel uit de duim gezogen – ‘moeilijkheden met de politie’ in Parijs, ‘die haar had achtervolgd onder het vermoeden, dat zij een verkleede man was!’

Zodra het nieuws verstomde, keerde Jeltsema terug naar Nederland. Al snel kreeg hij opdrachten om medailles en penningen te maken, onder meer voor burgemeester van Amsterdam Willem van Leeuwen. Ook maakte hij sculpturen voor de publieke ruimte, zoals een standbeeld van Johan de Witt in Den Haag.

Maar vanaf de jaren twintig viel zijn klassieke manier van beeldhouwen niet meer in de smaak. Schilderen deed hij nog wel. Persoonlijk ging het hem voor de wind. Hij trouwde in 1923 met de weduwe Jeannette Blom, die al vier kinderen had. Na de oorlog trouwde hij opnieuw.

Chantage in Parijs

Het Parijs van de Belle Epoque vond Free Jeltsema maar niks: ‘Ik voel me hier niet thuis in deze wufte ondegelijkheid,’ stond in januari 1903 in een brief aan Jo Schreve-IJzerman, vriendin en beeldhouwer. Een goed model was nauwelijks te vinden en de mooie Franse juffers zaten zo vol schmink dat ‘als je ze van de straat oppakte en in bad stopte dan geloof ik dat ze verborgen bleven als een inktvisch achter de kleurinkt die ze achter lieten.’ Jeltsema deelde een appartement met een huisgenote, die hem chanteerde nadat ze had ontdekt dat Jeltsema mannelijke kenmerken verborg onder vrouwenkleren.

Dit is een ingekorte bewerking van een artikel uit het zomernummer van Ons Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden