Plus

Hoogleraar: 'Ambtenaren eerder over de schreef bij onrust'

Ambtenaren zijn eerder geneigd over de schreef te gaan wanneer het onrustig is in de ambtelijke organisatie, zegt hoogleraar Rob van Eijbergen. 'De gemeente moet zorgen voor rust en openheid.'

Rob van Eijbergen: 'In Amsterdam zijn er procentueel niet meer integriteits­schendingen dan elders.' Beeld Lin Woldendorp

De onrust die reorganisaties, bezuinigingen en wisselingen in het topmanagement van de gemeente veroor­zaken, vergroten de kans op integriteitsschendingen. Amsterdamse ambtenaren hebben rust nodig, geen nieuwe sanering.

Dat zegt hoogleraar Rob van Eijbergen (60), verbonden aan de leerstoel integriteit en kwaliteit van organisaties bij de VU, vrijdag in zijn inaugurele rede.

Zeer onverstandig
Het advies komt op een pikant moment. Coalitiepartijen GroenLinks, D66, PvdA en SP onderhandelen binnenskamers al een paar weken over een pakket bezuinigingen van omstreeks 100 miljoen euro om de begroting van 2020 rond te krijgen. Ook een nieuwe bezuinigingsronde op de eigen organisatie is onderdeel van die besprekingen, aldus bronnen rond de partijleiders.

Volgens Van Eijbergen is een nieuwe reorganisatie zeer onverstandig, omdat er een reële kans is dat het aantal integriteitsschendingen dan groeit. Integer gedrag neemt toe als medewerkers weten waar ze aan toe zijn, als ze kunnen zien welke keuzes collega's maken en als er ruimte is om dingen op de werkvloer aan te kaarten, stelt Van Eijbergen.

Die factoren komen onder druk te staan als er weer gesaneerd moet worden. "De gemeentelijke organisatie heeft al zoveel voor zijn kiezen gehad de afgelopen jaren; het is tijd voor een periode van rust, waarin het ambtelijk apparaat niet onder druk wordt gezet."

Ook waarschuwt hij voor de vele wisselingen in de ambtelijke top. De afgelopen maanden zijn diverse topambtenaren kort na hun aanstelling alweer opgestapt. "Er lijkt een machtsstrijd gaande te zijn, terwijl uit onderzoek blijkt dat het voor een integere houding op de werkvloer zeer belangrijk is dat leidinggevenden het goede voorbeeld geven. Bij rumoer in de top voelen medewerkers zich sneller miskend, waardoor integriteitsschendingen op de loer liggen."

Valse rouwadvertentie
Van Eijbergen kent de gemeente goed. De afgelopen jaren werd hij regelmatig ingeschakeld door het college van b. en w. en adviseerde hij wijlen burgemeester Van der Laan na een aantal grote integriteitsschendingen.

De laatste jaren zijn er honderden integriteitsschendingen voorgedaan, variërend van privégebruik van een tankpas tot het plaatsen van een valse rouwadvertentie om een dag vrij te krijgen. Maar meestal draait het om grof geld.

Zo wist een stagiair van stadsdeel Oost in 2014 in opdracht van criminelen twee ton te verduisteren door het indienen van vervalste facturen. In oktober 2015 bleek dat een wagenpark­beheerder van stadsdeel West 2,5 miljoen euro achterover had gedrukt, onder meer door fictieve facturen te betalen van een bedrijfje van zijn vriendin.

Bewustwording
De bekendste klus van Van Eijbergen was een onderzoek naar de ernstige misstanden bij De Herstelling in 2015, een afdeling waar moeilijk herplaatsbare bijstandsgerechtigden een baan kregen. Zij werden ingezet voor privéklussen van de leidinggevenden, met gebruik van bouwmaterialen van de gemeente.

Vanwege al die geruchtmakende zaken startte de gemeente in 2016 een antifraudeoffensief. "In Amsterdam zijn er procentueel niet meer
integriteitsschendingen dan elders, maar het probleem is door Van der Laan wel op de agenda gezet," zegt Van Eijbergen. "Dat heeft de bewustwording veel goed gedaan."

Als onderdeel van het offensief zijn risico's in kaart gebracht, ook moeten ambtenaren inmiddels een gedragscode ondertekenen. Ondertussen is er flink gereorganiseerd en zijn procedures aangescherpt. Dat was nodig, maar Van Eijbergen waarschuwt dat het stadsbestuur daar niet te lang mee door kan gaan.

Hij pleit ook voor een pas op de plaats wat betreft de centralisatie bij de gemeente. Sinds 2012 zijn stadsdelen van hun bevoegd­heden ontdaan en is de aansturing van gemeentelijke diensten gecentraliseerd. "Toen de vuilnisophaaldiensten nog apart per stadsdeel waren georganiseerd, zag je dat chauffeurs zorgvuldiger omgingen met hun vuilniswagens. Die wagen was van hen, daar gingen ze netjes mee om. Toen er gecentraliseerd werd, verdween dat gevoel van eigenaarschap."

Universele risicofactoren
De hoogleraar toont in zijn oratie aan dat het denken over integriteit permanent verandert. "Vroeger was het normaal dat je een vuilnisman 25 gulden gaf en vroeg of hij je sloopafval even kwam ophalen. Nu zou dat niet meer kunnen."

Volgens Van Eijbergen verschilt het antwoord op de vraag wat integer gedrag is per land, per bedrijf of zelfs per stad. "In Rotterdam is het best moeilijk om in contact te komen met hoge ambtenaren, terwijl het in Amsterdam normaal is dat politici, ambtenaren en mondige burgers elkaar ontmoeten aan de toog van cafés als De Zwart en De Kring. Amsterdammers zijn daardoor veel meer betrokken bij het reilen en zeilen van hun stad."

Toch zijn de factoren die niet-integer gedrag veroorzaken universeel. Strenge regels en een integriteitsoffensief zijn niet genoeg om die risicofactoren weg te nemen. Organisaties als de gemeente Amsterdam moeten, ondanks de grote schaal, ruimte maken om morele dilemma's te bespreken, helderheid scheppen over wat er van medewerkers wordt verwacht en voorbeeldgedrag laten zien in de top.

Van Eijbergen: "Als dat goed gebeurt, is niet alleen de kans op integriteitsschendingen kleiner, maar is de organisatie gemiddeld gezien ook succesvoller dan organisaties waarin dat niet het geval is."

CV Rob van Eijbergen

- 1980-1987: studie organisatie­psychologie Universiteit Leiden
- 1987-1995: universitair hoofd­docent vakgroep organisatie­psychologie Universiteit Leiden
- 1995-1999: promotieonderzoek democra­tische dialoog en zelf­sturende teams Universiteit Leiden
- 1999-2006: universitair hoofd-
docent Radboud Universiteit Nijmegen
- 2004-heden hoogleraar organisatieverandering Universiteit van Stellen­bosch Zuid-Afrika
- 2004-heden: speciaal gezant ministerie Buitenlandse Zaken t.b.v het opbouwen van handels­contacten met ontwikkelingslanden
- 2011-heden: diverse functies ­Zeilstra Center VU Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.