PlusAnalyse

Hoe kon Amsterdam uitgroeien tot de grootste brandhaard?

Amsterdam is de coronabrandhaard van Nederland geworden.Beeld Rein Janssen

Steden zijn buitengewoon vatbaar voor het coronavirus. Zonder stevige gedrags­verandering of strenger overheidsingrijpen wacht Amsterdam een sombere winter.

De stad heeft een probleem. Eerst liep het aantal besmettingen in Nieuw-West gevaarlijk hoog op. Zuidoost volgde en in de meest recente cijfers gaat West aan kop. De rest van Amsterdam volgt inmiddels in ijl tempo.

“Het virus is zo snel verspreid dat alle stadsdelen nu op elkaar lijken,” zegt Yvonne van Duijnhoven, hoofd infectieziektebestrijding en toezicht van de Amsterdamse GGD. “Dat effect is in de afgelopen twee weken opgetreden.”

Het is een bittere constatering. De overheid moet op enig moment ingrijpen om de zorg­capaciteit te ontzien en de ouderen te beschermen. De maatregelen zullen steeds strenger worden, waarbij Amsterdam hard wordt geraakt. In de horeca en in de cultuursector ­vallen klappen, maar ook de grote groepen die het financieel al niet breed hebben, worden geraakt. In de 250.000 Amsterdamse eenpersoonshuishoudens ligt eenzaamheid op de loer.

Onveranderlijk

Steden zijn vatbaar voor het virus. En veel van de factoren die bijdragen aan de ongunstige uitgangspositie van Amsterdam in de pandemie zijn onveranderlijk. Meer ruimte of een andere bevolkingssamenstelling zal de hoofdstad niet snel krijgen.

Met social distancing kunnen Amsterdammers hun stad wel enorm helpen. “De coronaregels naleven is in Amsterdam nog belangrijker dan in een klein dorpje, omdat een besmet persoon een grotere kans heeft het virus aan meer mensen door te geven,” aldus Van Duijnhoven. Misschien zorgen sneltesten ervoor dat winterse verkoudheidvirussen binnen een uur te onderscheiden zijn van coronasymptomen, waardoor meer mensen met Covid binnen­blijven.

Maar ‘goed coronagedrag’ is bijna overal ter wereld een probleem, zeker als het virus geen angst inboezemt. “Angst is de belangrijkste motor van gedrag,” zei emeritus-hoogleraar psychiatrie en psychotherapie Frank Koerselman eerder. Zonder angst volgt de bevolking de gedragsmaatregelen minder goed op.

Met de dag acuter

Zolang er geen vaccin of grootschalige gedragsverandering is, blijft overheidsingrijpen als enige maatregel over om het virus te beteugelen. Het probleem wordt met de dag acuter. Op deze voet doorgaan kan niet zonder zorginfarct of extra coronaslachtoffers.

Als de huidige golf is gebroken, ligt het voor de hand om in de toekomst net als Duitsland eerder in te grijpen bij virusgroei. Dan moeten het testbeleid, bron- en contactonderzoek en de medewerking van de bevolking wel verbeteren.

Ook zal meer draagvlak nodig zijn voor de lokale maatregelen die ook Duitsland neemt, maar die in Nederland geen succes werden, zo bleek onder meer uit de geflopte mondkapjesplicht in delen van Amsterdam. Burgemeester Halsema en het kabinet stuurden de bevolking tegenstrijdige berichten.

Misschien is Nederland ondanks grote regionale verschillen in de besmettingsgraad te klein voor lokale maatregelen, zoals Hubert Bruls namens de burgemeesters al eens zei. Als hij gelijk heeft, is eenduidig landelijk corona­beleid nodig voor de komende wintermaanden. Daarbij helpt het Amsterdam als de landelijke strategie niet wordt gebaseerd op het Nederlandse gemiddelde of een provincieplaats als Sittard, maar op de grootste broedplaats van het virus.

Dichtbevolkt en kleinbehuisd

“We lopen het risico een brandhaard te worden bij de tweede golf,” zei burgemeester Femke Halsema ­tijdens een raadsdebat op 19 mei. De eerste golf was amper gebroken of politieke partijen wilden dat de horeca, culturele sector en toerismebranche weer opengingen.

Halsema maande tot voorzichtigheid. In dunner bevolkte gebieden als Drenthe zou het normale leven sneller op gang kunnen komen dan in de hoofdstad, waarschuwde ze. Het bleef bij een waarschuwing, want om de economische schade te beperken ging Amsterdam in ­hetzelfde tempo uit de lockdown als de rest van Nederland.

Toch had Halsema een vooruitziende blik. Hoe meer mensen in een begrensd gebied, hoe makkelijker het virus immers overspringt.

Amsterdam heeft volgens het CBS bijna 870.000 inwoners. Als we alleen kijken naar het landoppervlak (een kwart van Amsterdam bestaat uit water) is de bevolkingsdichtheid 5259 inwoners per vierkante kilometer: één persoon in een vierkant van minder dan 14 bij 14 meter.

Dat maakt Amsterdam de op drie na dichtstbevolkte gemeente van Nederland. Coronabrandhaard Den Haag staat op 1 (6620 inwoners per vierkante kilometer), gevolgd door Leiden (5659) en Haarlem (5588). Rotterdam (2292), ook een coronabrandhaard, staat pas op plek 21.

Daar komt bij dat de Amsterdammer klein is behuisd. De gemiddelde Nederlander heeft 65 vierkante meter woonruimte, in Amsterdam is dat 49, aldus het CBS.

Nederland is het dichtstbevolkte land van de Europese Unie. De Randstad is het sterkst verstedelijkt. “Corona is in alle grote steden een probleem,” zegt Yvonne van Duijnhoven, hoofd infectieziektebestrijding en toezicht van de Amsterdamse GGD. “Zie Parijs, Brussel, Madrid. En ook Berlijn loopt nu op.

Afgeschaald bron- en contactonderzoek

“Als Amsterdam in Duitsland had gelegen, waren al begin augustus maatregelen genomen,” zegt Bert Slagter, lid van het RedTeam (een groep onafhankelijke deskundigen die een hardere corona-aanpak bepleiten) en expert in complexe systemen en beslissen in onzekerheid. Toen waren er immers in één week al meer dan 50 nieuwe besmettingen per 100.000 inwoners; de grenswaarde die Duitsland hanteert voor lokale maatregelen.

De kritiek van Slagter in een notendop: vroeg ingrijpen zoals in Duitsland vergt kleine maat­regelen, laat ingrijpen vergt grotere maatregelen. De huidige maatregelen in Amsterdam en Nederland ­zitten ertussenin.

Nederland schutterde met het coronabeleid, en Amsterdam leed daar al vroeg onder. Denk aan de dagenlange wachttijden voor de teststraten, het halfslachtige mondkapjesbeleid en het gebrek capaciteit om bron- en contactonderzoek uit te voeren. Vanaf begin augustus moesten besmette Amsterdammers zelf hun nauwe contacten bellen. Een tussenpauze van drie weken daargelaten is dat nu nog steeds zo.

“Bron- en contactonderzoek hoort bij de eerste verdedigingslinie,” zegt Amrish Baidjoe, veldepidemioloog en lid van het RedTeam. “Door scheuren in die linie verspreidt het virus zich sneller. Vanwege bijvoorbeeld schaamte bellen besmette mensen hun nauwe contacten minder secuur dan een GGD-medewerker.”

Voor het eerst in weken boet het virus in Amsterdam voorzichtig in aan kracht, zegt Van Duijnhoven (GGD). De afgelopen week liet geen daling van het aantal nieuwe besmettingen zien, maar wel een groeikrimp. “Per week groeide het aantal positieve gevallen met 50 ­procent, de laatste twee weken met 20 procent.”

Dat komt hoogstwaarschijnlijk door de maatregelen van 18 september, (cafés eerder dicht, meer handhaving op illegale feesten, kleinere maximale groepsgrootte) zegt Van Duijnhoven. “Wat ook meespeelt: de bevolking is weer alerter, nu meer mensen ziek worden.”

Het virus groeit nog, terwijl Hal­sema eind vorige maand zei dat het aantal besmettingen binnen twee tot drie weken met 40 procent moest dalen om de maatregelen los te kunnen laten. Bijna twee weken later telt Amsterdam zo’n 50 nieuwe besmettingen per dag per 100.000 inwoners in plaats van de door Halsema gewenste 25 of minder.

Studentenstad en diverse bevolking

Jongeren, onder wie studenten, hebben het virus na de lockdown nieuw leven ingeblazen. Amsterdam is met 110.000 studenten de grootste studentenstad van Nederland, gevolgd door Rotterdam (67.000).

Het virus slaat in de ene bevolkingsgroep harder toe dan in de andere; mannen en ouderen zijn vanwege medisch-biologische oorzaken vaker de klos. Maar ook als die verschillen zijn meegewogen, blijkt dat Amsterdammers met een niet-westerse migratieachtergrond (onder wie ­Turken, Marokkanen, Surinamers) tijdens de eerste golf vaker in het ­ziekenhuis belandden dan anderen. Hetzelfde gold voor Amsterdammers zonder migratie-achtergrond uit de stadsdelen Noord, Nieuw-West en Zuidoost, blijkt uit onderzoek van de GGD en Amsterdam UMC.

“Dat suggereert dat gezondheidsverschillen tussen groepen en stadsdelen meespelen,” aldus GGD-hoofd Van Duijnhoven. Het is bekend dat mensen met een niet-westerse migratieachtergrond vaker obesitas, diabetes en hart- en vaatproblemen hebben. Ook de positie van mensen op de sociaal-economische ladder (beroep, inkomen, opleidingsniveau, toegang tot sociale netwerken) speelt wellicht een rol: hoe lager, hoe meer kans om harder te worden getroffen door Covid, zo tonen Engelse en Amerikaanse studies. Hier loopt soortgelijk onderzoek nog.

In Amsterdam heeft volgens het CBS 55,6 procent van de inwoners een migratieachtergrond: ze zijn in het buitenland geboren of minimaal een van de ouders was immigrant. Dat is meer dan het dubbele van het landelijke gemiddelde (24,4 procent). Ook het aandeel mensen met een lagere sociaal-economische positie (13,7 procent) is hoger dan het landelijke gemiddelde (8 procent), aldus het CBS.

“De overheid bereikt mensen die laag op de sociaal-economische ladder staan moeilijker, maar doet daar ook vaak minder moeite voor,” zegt veldepidemioloog Baidjoe. “Je moet twee of drie keer harder je best doen om de boodschap daar te krijgen, ook dat beïnvloed de impact van Covid.”

Wat mogelijk ook een rol speelt: mensen met een niet-westerse migratieachtergrond hebben vaker een vitamine D-tekort. “Dat is slecht voor het immuunsysteem,” aldus immunoloog Huub Savelkoul van de Universiteit Wageningen. “Dat kan betekenen dat ze vaker Covid krijgen en vaker ernstiger ziek worden. Studies hinten daarop, maar het staat niet onomstotelijk vast.” 

Vitamine D-tekort hangt samen met huidskleur; er is zonlicht nodig om die vitamine aan te maken. “Hoe donkerder de huidskleur, hoe meer blootstelling aan zonlicht nodig is.” Het hoofd en de armen van iemand met een blanke huid hebben in de winter dagelijks 20 minuten zonlicht nodig. Bij een donkerbruine huid geldt 50 minuten. Een getinte huid zit er tussenin.

Koploper toerisme en horeca

“Normaal gesproken leeft Amsterdam ervan, maar nu zijn toerisme en een grote horecasector een nadeel,” zegt GGD-hoofd Van Duijnhoven. Amsterdam is afgetekend koploper in Nederland qua aantallen restaurants en cafés. Volgens het CBS heeft de stad 7600 horecavestigingen. ­Rotterdam staat op twee met 3000, Den Haag (2800) op drie.

Het virus kan in cafés snel worden overgedragen, bleek bij bron- en contactonderzoek. Er ontstaat dan een cluster: drie of meer besmettingen door één bron. Volgens Halsema is Amsterdam inmiddels één groot cluster. Met name cafés zijn dan een potentiële besmettingsbron.

Een ander nadeel van Amsterdam: tot de coronapandemie stond Amsterdam in de top 25 van meest bezochte steden ter wereld. Weliswaar ergens tussen plek 20 en 25, maar toch. Er verbleven in 2019 ruim 9 miljoen toeristen in de stad. Rotterdam en Den Haag volgen met rond de 1 miljoen.

Tijdens de lockdown lag het toe­risme volledig stil, maar in de zomer kwam het weer op gang. Hoe meer reizigers de stad aandoen, hoe groter de kans dat zij het virus meebrengen. Of toeristen het virus herintroduceerden in de stad en zo bijdroegen aan de tweede golf, onderzoekt ­viroloog Menno de Jong (Amsterdam UMC). Dat gaat via sequencinghet achterhalen van de genetische variatie van het coronavirus. Er zijn diverse, slechts licht verschillende varianten van het coronavirus in omloop. Door de varianten in Amsterdam te vergelijken met die in het buitenland ontstaat duidelijkheid over de herkomst van de be­smettingen. Met sequencing is ook te achter­halen welke virusstam in welke bevolkingsgroepen in Amsterdam voorkomt, wat inzicht kan bieden in de transmissieketens en zo gericht beleid mogelijk maakt.

“Dit onderzoek is in voorbereiding,” zegt De Jong. “Als blijkt dat buitenlandse virussen veel in omloop zijn in Amsterdam, komt dat door buitenlandse toeristen of door Nederlandse vakantiegangers. Dat maakt gerichter beleid mogelijk.” Bijvoorbeeld door toerisme te beperken.

Nu het buitenlands toerisme in Amsterdam vanwege de tweede golf weer is gaan liggen, waarschuwt De Jong dat Nederlandse dagjesmensen het virus ‘als ongewilde souvenir’ uit Amsterdam mee naar huis nemen. “Dat draagt bij aan de verspreiding in Nederland.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden