Plus Interview

Hoe gaat Niod rol gemeente tijdens Tweede Wereldoorlog onderzoeken?

Het Niod gaat op verzoek van de gemeente vooronderzoek doen naar de rol van het gemeentelijk apparaat van Amsterdam in de Tweede Wereldoorlog. Onderzoeker en historicus Hinke Piersma van het Niod legt uit wie en wat wordt onderzocht.

Joodse Nederlanders worden onder bewaking van Duitse soldaten per tram naar een verzamelpunt gereden. Beeld K. Bonnekamp

Het is voor de eerste keer dat er een integraal onderzoek komt naar de gemeentelijke diensten van Amsterdam. Aanleiding hiervoor is de aandacht voor de betrokkenheid van het gemeentevervoerbedrijf GVB bij de deportatie van de Joden en de rol van de gemeentelijke Sociale Dienst bij het sturen van Joodse werklozen naar Nederlandse werkkampen. 

De Amsterdamse Gemeentetram vervoerde in 1942 50.000 tot 60.000 Joden naar deportatieplaats de Hollandse Schouwburg en het Muiderpoortstation en werkte zodoende mee aan het efficiënt verlopen van de deportaties. Het GVB vroeg een half jaar geleden al om een onderzoek. Verder wordt gekeken naar de rol van de burgemeesters, verschillende belangrijke wethouders en topambtenaren zoals Piet Mijksenaar die de gedwongen verhuizingen van Joden naar getto’s zoals de Transvaalbuurt vlekkeloos liet verlopen.

1 .Hoe kwam dit onderzoek tot stand?

“Het Niod heeft een gesprek gevoerd met burgemeester Halsema of we niet eens in bredere context moeten kijken naar welke rol geheel bestuurlijk Amsterdam in de oorlog speelde. Tot nu toe is dat steeds fragmentarisch gebeurd, zoals bij de dienst Publieke Werken over de erfpachtgelden. Het nieuwe aan dit vooronderzoek is dat het nu integraal gaat gebeuren.”

2. Welke diensten heeft u specifiek op het oog?

“Tja, welke niet? Ik denk aan de Sociale Dienst, het GVB, de Belastingdienst en het Gemeentelijk Energiebedrijf over het sturen van achterstallige rekeningen na de oorlog. Naarmate de oorlog langer geleden is, duiken er steeds meer vragen op. Wie stond er bijvoorbeeld aan het roer van zo’n gemeentelijke dienst, waren er überhaupt discussies over de maatregelen en voelden de beleidsmakers zich niet ongemakkelijk? We hebben het nu niet over namen en rugnummers. Maar toch wordt ook de rol bekeken van onder andere burgemeester Edward Voûte, die pro-Duits was maar ook het verzet hielp en de omstreden topambtenaar Piet Mijksenaar.”

3. Hoe fout was de Amsterdamse gemeenteambtenaar?

“Dat vind ik een voorbarige vraag. We moeten nog aan het onderzoek beginnen. De ambtenaar kwam in de oorlog onder Duits bestuur terecht en degenen die bleven zitten moesten meewerken. En dat deden ze ook. Een deel van de ambtenaren ging weg. Hoe groot dat deel is geweest, weet ik niet.”

4. Welke bronnen zijn interessant voor dit onderzoek?

“De correspondentie van gemeentelijke diensten tijdens de bezetting is een belangrijke bron. Maar ook de strafdossiers in het CABR-archief in Den Haag vormen een rijke bron omdat er vele getuigenissen in staan. De Sociale Dienst heeft ook een groot archief. Het ligt allemaal verspreid. Het wordt meters maken. Over een half jaar komen we met onze bevindingen waarin we een aanbeveling zullen doen voor één of meerdere vervolgonderzoeken.”

5. Zijn alle archieven er nog wel?

“Het archief van de Schade-enquêtecommissie was een goede informatiebron geweest. Hierin zaten ook claims die kort na de oorlog werden ingediend door Amsterdammers die hun bezittingen kwijt waren geraakt door bombardementen of waterschade. Ook waren er claims over geroofde spullen tijdens de oorlog. In dit archief stond wie er opdraaide voor de schade. Daar zaten wellicht ook beleidsstukken in of correspondentie met andere gemeentelijke diensten. Dat archief is helaas vernietigd.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden