PlusAnalyse

Hoe Femke Halsema uit de politieke gevarenzone kan komen

Burgemeester Halsema zal de motie van wantrouwen over de drukte op de Dam waarschijnlijk wel overleven, mits ze zich deemoedig opstelt en er lessen uit worden getrokken.

Burgemeester Femke Halsema tijdens het protest op de Dam.Beeld ANP

Woensdag moet burgemeester Femke Halsema verantwoording afleggen over de uit de hand gelopen demonstratie op de Dam, waarbij onverwachts 5000 mensen kwamen opdagen. Veel te veel, in coronatijd. Volgens deskundigen is er een reëel risico op een besmettingspiek, omdat Halsema en de politie de gebeurtenis niet in goede banen wisten te leiden.

Ook het beeld van duizenden mensen die zich niets aantrekken van de regels, terwijl de rest van het land al drie maanden z’n best doet om afstand te bewaren, is niet uit te leggen. Welke kroegbaas of winkelier zal nu nog streng zijn als het eventjes iets te druk is in de zaak? “Pijnlijk om te zien,” erkent Halsema.

Na een grote crisis op veiligheidsgebied duurt het normaal gesproken maanden voordat de feiten helder en duidelijk op tafel liggen. Denk aan de strandrellen van Hoek van Holland in 2009, of de nieuwjaarsvuren in Scheveningen in 2019. Pas nadat onderzoekscommissies tijd hebben gehad om op een rij te zetten wat er is gebeurd en wie waarvoor verantwoordelijk is, volgen het debat en het politieke oordeel.

Dat is dit keer helemaal anders. Burgemeester Halsema heeft op de avond van de demonstratie al erkend dat de gemeente en de politie overdonderd waren door de situatie en dat er, ook door haar persoonlijk, vergissingen zijn gemaakt. Er kwam een feitenrelaas, en openheid over de contacten met de politie en Den Haag. 48 uur na de ramp liggen de meeste feiten op tafel.

Als een atoombom

Ook opvallend is dat de rechtse oppositie­partijen VVD en Forum voor Democratie dinsdag meteen hebben laten weten dat ze een motie van wantrouwen tegen Halsema zullen indienen. Een motie van wantrouwen is als een atoombom; je krijgt als partij veel gedaan door alleen maar te dréigen hem in te zetten. Je kunt een bestuurder dwingen meer openheid te geven of dieper door het stof te gaan om het gebruik van dat wapen te ontlopen. Nu weet Halsema al dat het middel zal worden ingezet in het debat, en is de spanning bij voorbaat weg.

Ook de Partij van de Ouderen, het CDA en de ChristenUnie hebben de messen geslepen, maar de motie van wantrouwen zal naar verwachting geen meerderheid krijgen. Niet in de laatste plaats omdat veel van de progressieve raadsleden zelf op de Dam stonden te demonstreren – het is dus logisch dat partijen als Denk en Bij1 Halsema steunen. “De burgemeester heeft op het moment van de te drukke demonstratie, met rugdekking van de minister, de minst slechte beslissing genomen,” zegt PvdA-raadslid Sofyan Mbarki. GroenLinks steunt de burgemeester sowieso, D66 en SP willen vooral Halsema een kans geven om het zelf nog eens uit te leggen.

Zorgen over gemiste signalen

Hiermee is Halsema nog niet helemaal uit de politieke gevarenzone, want de progressieve partijen willen volgende week wel een dee­moedige burgemeester zien, die lessen trekt uit wat er is gebeurd.

Allereerst verwachten ze een reflectie op de gemaakte keuzes. Halsema zei dat de massa op de Dam niet tegen te houden was. Als ze had ingegrepen, zouden er relletjes zijn uitgebroken, zegt ze. Volgens veel raadsleden, Johnas van Lammeren van de Partij voor de Dieren bijvoorbeeld, is dat een valse tegenstelling. De vraag waarom de deelnemers niet vreedzaam is verzocht zich te verspreiden toen het te druk werd, zoals woensdagavond in Rotterdam, is nog niet afdoende door Halsema beantwoord. Hetzelfde geldt voor de vraag waarom de socialemediakanalen van de politie en de gemeente niets over de demonstratie hebben gecommuniceerd.

Het tweede grote punt waarop Halsema de progressieve partijen tegemoet moet komen, gaat over de toekomst. Het baart bijna alle partijen grote zorgen dat de afdeling Openbare Orde en Veiligheid en de politie niet hebben zien aankomen dat de manifestatie zoveel mensen zou trekken. Beroemdheden als rapper Ronnie Flex en actrice Georgina Verbaan hadden hun honderdduizenden volgers opgeroepen maandag te komen, maar de politietop verwachtte enkele uren voor aanvang nog altijd slechts een paar honderd mensen, blijkt uit het feitenrelaas.

Halsema moet volgende week in het debat het begin van een antwoord hebben op de vraag wat haar organisatie en de politie gaan doen om dit soort signalen beter in de smiezen te krijgen.

Wat wist de politie?

Het is nog altijd onduidelijk in hoeverre de gemeente Amsterdam op de hoogte was van de grote opkomst bij de betoging maandag. Burgemeester Femke Halsema en korpschef Frank Paauw spreken politiebronnen tegen die bij de NOS beweren dat ze vooraf al wisten dat het te druk zou worden op de Dam.

Informatiespecialisten van de politie hadden zondagmiddag, meer dan een dag voor de demonstratie, al in de gaten dat het veel drukker zou kunnen worden dan de aangemelde 300 personen. In een brief zouden agenten te horen hebben gekregen dat er een kleine demonstratie gepland stond met 250 personen, terwijl binnen de politieorganisatie al werd uitgegaan van zeker 1000 deelnemers.

Paauw zei gisteravond in Op1 dat er ‘echt geen aanwijzingen dat er meer dan 250 tot 500 mensen zouden deelnemen’. Volgens hem gaat de politie evalueren hoe men de grote toeloop van duizenden mensen heeft kunnen onderschatten. Zijn woorden sluiten aan bij Halsema’s uitleg.

Rutte: met ‘normeren’ strijden tegen racisme

Premier Mark Rutte vindt dat er in Nederland problemen met racisme zijn. “Dat zit ook in onze samenleving. Dat is niet alleen een Amerikaans fenomeen.”

Op de persconferentie van gisteravond na het crisisberaad over de corona-epidemie zei Rutte begrip te hebben voor de demonstraties tegen racisme in Nederland. Ook hier worden mensen achtergesteld op basis van afkomst, geloof, sekse of geaardheid, zei hij. “Dat mensen daartegen in actie komen, snap ik voor 1000 procent.” Tegelijkertijd liet hij zich streng uit over de te drukke demonstratie in Amsterdam van maandag. Volgens Rutte moet iedereen bij demonstraties toch 1,5 meter afstand tot elkaar houden. Hij noemde dit ‘ononderhandelbaar’. “De dood van George Floyd is onacceptabel, maar de demonstratie op de Dam was in deze vorm onverantwoord. In Amsterdam werden de regels met voeten getreden.”

Rutte wilde niet zeggen of burgemeester Halsema van Amsterdam had moeten ingrijpen. Hij wees ook op de ‘verantwoordelijkheid van alle demonstranten’. Rutte omschrijft de problemen met racisme in Nederlands als ‘systemisch’. Toch heeft het volgens hem geen nut om met nieuwe wetten te komen. Die zijn er genoeg, stelt hij. “En toch komt ook hier racisme voor. Er zijn mensen die niet worden beoordeeld op wat ze kunnen, maar op hun afkomst. Niet alleen in de VS hebben mensen het gevoel dat ze niet volledig meetellen in de samenleving. Niet iedereen die hier verblijft, heeft evenveel kansen te worden en te zijn wie hij wil worden of zijn.”

In de strijd tegen racisme helpt het volgens hem alleen als de samenleving er collectief tegen optreedt. “Een actieplan tegen racisme helpt niet, normeren wel.”

Gisteravond werd in Rotterdam een demonstratie ontbonden, omdat er onvoldoende afstond kon worden gehouden. De premier wil demonstraties niet verbieden in coronatijd. “Demonstreren is een recht. Maar dat kan ook met inachtneming van de regels.”

Tobias den Hartog, Hans van Soest

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden