null

PlusExclusief

Hoe de overheid probeerde de As-Siddieqscholen aan banden te leggen en waarom de AIVD informanten wierf

Beeld Getty Images/iStockphoto

Het Cornelius Haga Lyceum stond in de schijnwerpers vanwege vermeende radicalisering, maar de overheid heeft nóg een islamitische onderwijsinstelling in het vizier: de Amsterdamse As-Siddieqscholen. De AIVD wierf actief informanten, bevestigen ingewijden in onderzoek dat Het Parool deed.

Bas Soetenhorst

As-Siddieq, met basisscholen Al Maes (De Baarsjes), Al Jawhara (Indische Buurt) en Al Yaqoet (Nieuwendam-Noord) blijkt de eerste onderwijsinstelling in Nederland te zijn geweest die, op last van de gemeente Amsterdam, een Bibob-onderzoek moest ondergaan. Dat is een integriteitstoets die vooral bedoeld is om zakelijke activiteiten van criminelen in de bovenwereld te dwarsbomen, en waarvan de toepassing in het onderwijs omstreden is.

Tot nu toe werd gedacht dat enkel het Haga Lyceum in Nieuw-West zo’n screening moest ondergaan, wat die school weigerde. Nu blijkt dat het het As-Siddieqbestuur al eerder een Bibob-onderzoek heeft doorlopen, onder bestuurlijke verantwoordelijkheid van burgemeester Femke Halsema. Dat valt op te maken uit documenten die Het Parool verkreeg middels een beroep op de Wet open overheid.

As-Siddieq is met in totaal ruim 1200 leerlingen en zo’n 200 personeelsleden de grootste islamitische onderwijsinstelling van Amsterdam.

Onwenselijke ideeën

Interne gemeentelijke stukken bevestigen dat de overheidsbemoeienis gevolg is van de connectie tussen de scholen en de El Tawheedmoskee in West. Dat gebedshuis is van oudsher het voornaamste salafistische centrum van Amsterdam, dat al tientallen jaren de aandacht van de veiligheidsdiensten heeft vanwege aanwijzingen voor radicalisering (zie kader). Bij Al Maes verzorgt de moskee elke zaterdag en zondag Arabische en islamitische les voor kinderen.

De inhoud daarvan is ook voor de staf van de As-Siddieqscholen onbekend. Zij zijn er niet bij in het weekend. Ingewijden zeggen geen aanwijzingen te hebben dat onwenselijke ideeën worden verspreid. Maar wat is onwenselijk in een omgeving waar orthodoxie gemeengoed is?

In 2017 deden As-Siddieqleerlingen mee met een debatwedstrijd in De Balie met andere scholen. Ze verlieten de zaal tijdens een dansact, omdat, vertelde een leerlinge, ze van hun geloof niet naar muziek mogen luisteren. De As-Siddieqdirectie beschouwde die keuze als een compromis waarin alle ouders – van progressief tot conservatief – zich konden vinden.

NRC Handelsblad en Nieuwsuur berichtten in 2019 dat Arabische stencils waaruit de Tawheedmoskee lesgeeft, kinderen manen alleen vriendschap te sluiten met gelovigen. Er was ook een multiplechoicevraag over de straf voor het bedrijven van zwarte magie: a. zweepslagen, b. stenigen, c. doden met een zwaard. Het goede antwoord: c.

Zwaarste wapen

De weekendschool is niet het enige dat de Tawheedmoskee verbindt met de As-Siddieqscholen (as siddieq is Arabisch voor ‘de vriend’). De bestuursvoorzitter van de scholen, Samy Deghedy, was de voorbije decennia tegelijkertijd bestuurslid en imam bij die moskee.

Onderwijsminister Dennis Wiersma haalde dit najaar zijn zwaarste bestuurlijke wapen van stal en gelastte met een zogenoemde aanwijzing Deghedy’s aftreden. Reden was dat het bestuur al sinds 2020 in twee kampen uiteen was gevallen en niet meer tot ordentelijke besluitvorming in staat was. Dat vormde een bedreiging voor de onderwijskwaliteit.

De bestuurscrisis is ogenschijnlijk het gevolg van ego’s die niet meer door één deur kunnen. De twee kampen troffen elkaar sinds eind vorig jaar enkele keren in de rechtszaal. Waar het ene kamp bereid was terug te treden, op voorwaarde dat Deghedy ook zou gaan, hield de voorzitter vast aan zijn positie. In laatste instantie gaf de rechter hem gelijk.

Maar aan het eind van de voorbije zomer waarschuwde de Onderwijsinspectie dat de leskwaliteit in het geding was en kwam minister Wiersma in actie. Aanvankelijk eiste hij het aftreden van het complete bestuur, inmiddels verlangt hij alleen nog Deghedy’s aftocht.

Bestuursvoorzitter van de As-Siddieqscholen Samy Deghedy. Hij was tot de zomer ook bestuurder bij de Tawheedmoskee. Beeld Youtube De Zuivere Aanbidding
Bestuursvoorzitter van de As-Siddieqscholen Samy Deghedy. Hij was tot de zomer ook bestuurder bij de Tawheedmoskee.Beeld Youtube De Zuivere Aanbidding

Doorn in het oog

Tot zover de bekende feiten over de bestuurscrisis. Daarachter gaan zorgen schuil over de connectie tussen de scholen en de Tawheedmoskee. De parallellen met het Haga Lyceum, waarvan de As-Siddieqscholen een voorname leverancier zijn van brugklassers, zijn legio: ook daar werd de Wet Bibob ingezet, ook daar kwam de Onderwijsinspectie met een kritisch rapport, ook daar probeerde de minister met een aanwijzing de directeur-bestuurder (Soner Atasoy) weg te krijgen, ook daar vochten bestuurders elkaar de tent uit. En ook daar verzamelde de AIVD inlichtingen vanwege zorgen over radicalisering.

Bij de As-Siddieqscholen zijn de laatste paar jaar, en in ieder geval nog in 2021, medewerkers benaderd door de AIVD met vragen over Deghedy, blijkt uit onderzoek van Het Parool. Het gaat om zeker drie mensen wier functie bij deze krant bekend is, maar die wordt niet vermeld om hun anonimiteit te garanderen. Ingewijden op de school hebben de stellige indruk dat de verwevenheid van de moskee met de scholen de inlichtingendienst een doorn in het oog is.

Bij het Haga Lyceum kwam de AIVD onder vuur te liggen omdat de dienst zich overschreeuwde in een ambtsbericht over een vermeende terreurconnectie. Met zo’n ambtsbericht geeft de dienst overheden de kans te interveniëren. Bij de As-Siddieqscholen heeft de AIVD zich, voor zover valt na te gaan, beperkt tot het verzamelen van informatie.

Geldstromen doorgelicht

De in inlichtingenwerk gespecialiseerde onderzoeker Jelle van Buuren, verbonden aan de Universiteit Leiden, ziet redenen voor het handelen van de dienst. “Gezien het verleden van de moskee en de connectie met de scholen snap ik dat de AIVD de vinger aan de pols wil houden, om te zien of er reden is om op te treden.”

Hij heeft wel zijn twijfels over de Bibob-procedure die het schoolbestuur moest doorlopen op last van de gemeente Amsterdam. Met een reguliere subsidieaanvraag als aanleiding lichtte de gemeente per 1 oktober 2018 de geldstromen rond het schoolbestuur door. Het nam ruim een jaar in beslag en had een verlammende uitwerking op het bestuur. “Alles lag stil in die periode,” aldus een betrokkene.

Op 28 oktober 2019 vernam het bestuur op het stadhuis dat het onderzoek geen aanwijzingen had opgeleverd die gemeentelijk ingrijpen zouden rechtvaardigen. Er was alleen een verjaarde belastingovertreding gevonden, aldus ingewijden. ‘Niet anders dan verwacht was de uitkomst dat wij als schoolbestuur geen verhoogd risico vormen,’ schreef het bestuur na afloop van de bijeenkomst in een briefje aan de gemeente.

Ronselaar in de moskee

Het is staand gemeentelijk beleid dat alleen bij concrete indicaties Bibob-screening volgt. De vraag is of zulke indicaties er waren, nu het onderzoek niets heeft opgeleverd. Uit vrijgegeven documenten blijkt dat de gemeente in actie kwam na een aantal alarmerende mediaberichten over de Tawheedmoskee. De Telegraaf noemde deze in de zomer van 2018 een ‘thuishaven voor een aanstormende groep IS-gangers, ronselaars en aanslagplegers’. In diezelfde periode berichtten ook andere kranten over een vermeende ronselaar in de moskee. Diezelfde figuur maakte begin 2017 een video met Deghedy, als reclame voor islamlessen.

Overheden kunnen ook tot een Bibob-procedure overgaan na een tip van de officier van justitie. Uit intern mailverkeer komt naar voren dat er inderdaad zo’n tip binnenkwam van het Openbaar Ministerie. Alleen was dat pas begin mei 2019, toen de procedure al maanden liep, en ook nog eens nádat de gemeente de politie en het OM had gevraagd ‘deze school te bekijken met het oog op een eventuele Bibob OM-tip’. Op basis van die tip boog in navolging van het gemeentelijk Bibob-team ook het Landelijk Bureau Bibob zich over de zaak.

In de gemeentelijke stukken wordt de Bibob-procedure als volgt verantwoord: ‘De Stichting Islamitische School Amsterdam [de officiële naam van het As-Siddieqbestuur] is gelieerd aan de Stichting El Tawheed. De Stichting El Tawheed vormt het bestuur van Moskee El Tawheed en deze wordt recentelijk in de media in verband gebracht met radicalisering en terrorisme.’

Het was voor zover bekend de eerste keer dat de Wet Bibob in het onderwijsveld werd ingezet. Het is een instrument waarmee overheden geldstromen kunnen controleren en gegevens van politie en justitie mogen inzien, en is bedoeld om potentiële witwassers en andere criminelen een vestigingsvergunning te onthouden.

‘Bestuurlijke guerrilla’

Toen in 2019 bekend werd dat het ministerie van Onderwijs de Bibob inzette tegen het Haga Lyceum, leidde dat tot felle kritiek. Hoogleraren spraken in de Volkskrant van een ‘bestuurlijke guerrilla’ en een ‘buitengewoon kwalijke stap’.

Amsterdam was begin 2019 ook van plan een Bibob-procedure op het Haga Lyceum los te laten, maar zag er op het laatste moment van af. Binnen het stadhuis werd de kans onderkend dat de rechter de gemeente zou terugfluiten. In een ambtelijk memo werd burgemeester Halsema gewezen op ‘juridisch risico’.

In het geval van het Haga Lyceum had inzet van de Wet Bibob te maken met de zogenaamde bekostiging van de school, cruciaal voor het voortbestaan. Bij As Siddieq valt uit de gemeentestukken niet duidelijk op te maken of er een bekostigingsaanvraag lag of een regulier subsidieverzoek voor een bepaalde activiteit, dat bij een negatieve uitkomst van het Bibob-onderzoek had kunnen worden geweigerd.

“Als het bekostiging betrof, was de inzet van de Wet Bibob uitermate dubieus, omdat dat destijds niet onder die wet viel,” zegt hoogleraar lokaal bestuur en recht Albertjan Tollenaar. “Maar ook als het om subsidie ging heeft Amsterdam bij As Siddieq de grenzen van de wet opgezocht, omdat er ogenschijnlijk geen concrete aanwijzing was voor een strafbaar feit. Ik vind het kwalijk dat Amsterdam dit heeft gedaan. Het is een verstrekkende wet, een inbreuk op je privacy, waarbij je betrokkenen en hun connecties door de molen kunt halen. Overheidsbevoegdheden zijn altijd begrensd. Daar moet je niet lichtvaardig mee omspringen.”

Volgens Tollenaar mag Amsterdam zich gelukkig prijzen dat het bestuur van de As-Siddieqscholen niet naar de rechter is gestapt. “Ik denk dat ze gerede kans op succes zouden hebben gehad. Dan sta je als gemeentebestuur in je hemd.”

De islamitische basisschool Al Jawhara in Oost, onderdeel van As-Siddieq. Beeld Joris van Gennip
De islamitische basisschool Al Jawhara in Oost, onderdeel van As-Siddieq.Beeld Joris van Gennip

Slagerij runnen

Ook al leverde het Bibob-onderzoek niets op, het vergrootte de interne druk op Deghedy om op te stappen. Datzelfde geldt voor het AIVD-onderzoek. Het kleine clubje ingewijden dat ervan wist, besefte dat de connectie met de Tawheedmoskee kwetsbaar is en drong tevergeefs bij Deghedy aan op zijn vertrek.

Deghedy (1965) had geen onderwijservaring bij zijn aantreden in 2012. Hij runt een slagerij op een paar minuten lopen van de moskee en spreekt enigszins gebrekkig Nederlands. “In 2014 was er al discussie over zijn positie,” aldus Erçan Kaya, tot voor kort lid van het schoolbestuur. “Een onderwijsinspecteur vroeg in hoeverre hij geschikt was als voorzitter toen op een vergadering alle antwoorden van anderen kwamen.”

“Jarenlang is, uit respect voor hem als imam, hem de hand boven het hoofd gehouden,” verklaarde Kaya’s advocaat Martijn Hop dit voorjaar in de rechtszaal, bij een van de procedures over de vraag wie op dat moment wel of niet rechtmatig schoolbestuurder was.

Splijtzwam

Ook de weekendscholen in As-Siddieqgebouwen vormden een splijtzwam in het bestuur. Zulk informeel onderwijs in islamitische schoolgebouwen is een recept voor onvrede, weet Yusuf Altuntas, bestuurder op andere islamitische scholen in en rond Amsterdam. “Weekendscholen worden doorgaans gerund door moskeeën. Als je de ene moskee ruimte geeft in je school, komen ouders van een andere moskee klagen. Het geeft altijd ruis. Ik denk dat As-Siddieq een van de weinige is die nog gebouwen ter beschikking stellen.”

De Tawheedmoskee huurt het As-Siddieqgebouw in De Baarsjes elk weekend voor 4000 euro per jaar – een bedrag dat jarenlang ongewijzigd is gebleven. Het is een interessant verdienmodel voor de moskee, die drie groepen per dag doceert.

Deghedy zat tot deze zomer zowel op de stoel van de verhuurder (As-Siddieq) als huurder (de moskee), wat tot wrevel binnen de schoolleiding en het bestuur leidde. Critici vermoedden dat hij vooral de financiële belangen van de moskee bewaakte.

In de rechtszaal zei Deghedy dat zijn dubbele petten nooit een probleem waren, omdat de weekendschool naadloos aansluit bij het streven van de As-Siddieqscholen om leerlingen te onderrichten in de islam.

Vertrek gelast

Geschuif met de huuropbrengsten droeg bij aan de bestuurscrisis die in 2020 uitbrak, met de herbenoeming van een medestander van Deghedy als directe aanleiding. Dat laatste was de druppel. Na de Bibobprocedure, de AIVD-aandacht en zijn vermeende gebrekkige bestuurlijke kwaliteiten hadden twee collega-bestuurders er genoeg van.

Daarmee gaven ze achteraf de aanzet tot de aanwijzing waarmee minister Wiersma het vertrek heeft gelast van Deghedy, die volgens het ministerie heeft beloofd in mei 2023 op te stappen. Tot die tijd mag hij blijven zitten. Sinds deze zomer is hij bestuurder-af bij de Tahweedmoskee, waar hij nog wel over de vloer komt. De inhoud van het weekendonderwijs blijft ondertussen onduidelijk, de inzet van de Wet Bibob en de AIVD ten spijt.

“Het onderstreept de beperkte mogelijkheden om in te grijpen bij informeel onderwijs,” concludeert de Leidse onderzoeker Van Buuren. Vorige week kondigde minister Wiersma een wetsvoorstel aan dat de inspectie de bevoegdheid geeft ook op weekendscholen mee te kijken. Van Buuren: “De vraag is of die wet soelaas biedt. De inspectie zou in actie kunnen komen bij anti-integratief onderwijs. Maar wat dat dan behelst, daar is de minister nog niet uit.”

Een andere vraag is wat de inzet van de Wet Bibob tegen een islamitisch schoolbestuur betekent voor de toch al moeizame verhouding van burgemeester Halsema met de Amsterdamse moslimgemeenschap. Na de gebeurtenissen rond het Haga Lyceum, het teruggedraaide strafontslag van antiradicaliseringsambtenaar Saadia Ait-Taleb en de door moskeeën geweigerde steunbetuiging aan de lhbtq-gemeenschap, kan het de relatie verder belasten.

Reageren? onderzoek@parool.nl

De roerige geschiedenis van As-Siddieq en El Tawheed

De eerste As-Siddieqschool, in De Baarsjes, opent in 1989 haar deuren op initiatief van Mahmoud el Shershaby (1957). De Egyptenaar belandde na een afgebroken studie in Amsterdam, waar hij vanaf zijn 19de met zijn oudere broer in de Ferdinand Bolstraat grillroom Shalom heeft. Tot 2014, als ze de zaak verkopen, wordt daar volgens Shershaby ‘de beste shoarma van Nederland’ verkocht. “André Hazes kwam vaak langs.”

Eind jaren 80 slaat Shershaby een nieuw pad in, als imam in de door hem met geld uit Saoedi-Arabië gestichte Tawheedmoskee in West. Daar groeit hij uit tot een van de eerste salafistische geestelijke leiders in Nederland. Hij is tevens voorzitter van het As-Siddieqbestuur.

In 1999 waarschuwen oud-docenten dat het bestuur leraren en kinderen geestelijk onderdrukt en vrouwen en Joden discrimineert. In 2002 ligt Shershaby weer onder vuur, door geluidsopnamen waarop een prediker in de Tawheedmoskee Allah aanroept om af te rekenen met de vijanden van de islam: “Maak van hun leven een ondraaglijke hel.”

Kamerleden en het Amsterdamse stadhuis manen de As-Siddieqscholen de banden met Shershaby en diens moskee te verbreken. De druk zwelt aan wanneer blijkt dat de boekwinkel in het moskeegebouw homovijandige lectuur verkoopt en dat Mohammed B. – de moordenaar van Theo van Gogh – en andere leden van de Hofstadgroep er over de vloer kwamen. PvdA-Kamerlid Jeroen Dijsselbloem waarschuwt in 2005 dat de AIVD de schoolbestuurders in de gaten houdt.

Shershaby wijkt niet, wat tot een wetswijziging leidt om scholen die niet bijdragen aan integratie en sociale cohesie te kunnen sluiten. Dan duurt het nog tot 2009 voordat Shershaby opstapt als As-Siddieqbestuurder, nadat de gemeente en het Rijk dreigen de financiering te staken.

Als in 2012 de ook uit Egypte afkomstige Samy Deghedy aantreedt als zijn opvolger, kraait daar geen haan naar, hoewel daarmee de band met de moskee in ere wordt hersteld: Deghedy – getrouwd met een nicht van Shershaby – was tot juli van dit jaar ook bestuurder en imam van El Tawheed.

Reacties

Samy Deghedy wil niet reageren op vragen van Het Parool, de AIVD geeft evenmin commentaar. De gemeente Amsterdam bevestigt dat na een subsidieaanvraag in 2018 een Bibobprocedure naar het As-Siddieqbestuur is gestart en doet verder geen mededelingen.

Imam Mahmoud el Shershaby zegt dat er ‘geen enkele aanleiding is’ voor de AIVD en de gemeente voor onderzoek naar de door hem opgerichte Tawheedmoskee en As-Siddieqscholen. “Eigenlijk zouden ze ons moeten bedanken omdat we zo goed bezig zijn. We leren om goede mensen te zijn, geen slechte dingen te doen en de maatschappij te respecteren.”

Zorgen van de AIVD en NCTV, die eind 2019 waarschuwde voor jihadistische geluiden in zijn moskee, veegt hij van tafel. “Daar is niks van waar.”

De weekendschool ‘helpt de kinderen zich goed te gedragen’. “We leren ze goed te zijn voor hun ouders, hun buren. Niet liegen, niet stelen, niet vreemdgaan.” Hij ontkent dat de moskee dubieus lesmateriaal gebruikt. “Waar is het bewijs? Ik heb dat niet gezien, het is er niet.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden