PlusAchtergrond

Hoe de ‘Amsterdamse’ eikelmuis zijn zeldzame soort moet redden

Van de Kinkerstraat naar Kerkrade: de zeldzame eikelmuis die in 2020 in West werd aangetroffen, maakt nu deel uit van een fokprogramma dat ervoor moet zorgen dat de ernstig bedreigde soort behouden blijft.

Patrick Meershoek
De eikelmuis (niet een echte muis, overigens) is een zogenoemde slaapmuis, wat betekent dat hij zes maanden per jaar slapend doorbrengt Beeld Universal Images Group via Getty
De eikelmuis (niet een echte muis, overigens) is een zogenoemde slaapmuis, wat betekent dat hij zes maanden per jaar slapend doorbrengtBeeld Universal Images Group via Getty

In eikelmuiskringen wordt hij het Amsterdammertje genoemd, de eikelmuis die in september 2020 het filiaal van The Body Shop in West binnenwandelde en daar het personeel en de klanten de stuipen op het lijf joeg. De natuurlijke biotoop van het zeldzame knaagdier zijn de kalkrijke bosgronden in Zuid-Limburg en zeker niet de Kinkerstraat. “Eikelmuizen zijn heel nieuwsgierige dieren,” vertelt Tjerk ter Meulen van Artis. “We vermoeden dat dit exemplaar met vakantiegangers uit Frankrijk is meegekomen, mogelijk verstopt in een slaapzak of het isolatiemateriaal van een caravan.”

Verweesde dieren

Ter Meulen is het hoofd van de afdeling Dier & Plant in Artis, verantwoordelijk voor alle levende natuur in de dierentuin met uitzondering van de mens. Hij kreeg een telefoontje nadat medewerkers van de Dierenambulance de verstekeling hadden overgebracht naar de opvang van verweesde dieren in Zuidoost. Wat eet een eikelmuis? Ter Meulen: “Gek genoeg geen eikels. Ze houden van fruit, noten, slakken, spinnen en meelwormen.” Een dag later kwam de eikelmuis naar de Plantage Kerklaan, waar nog een quarantaineverblijf leeg stond.

En zo had Artis voor het eerst in zijn bestaan een eikelmuis over de vloer. Nou ja, het verhaal gaat dat in 1964 een exemplaar door een particulier aan de kassa is afgegeven, maar die heeft in het archief geen zichtbare sporen achtergelaten. Het verhaal kan goed kloppen, zegt Ellen van Norren, die binnen de gelederen van de Zoogdiervereniging geldt als eikelmuisdeskundige. “De soort kwam toen nog in tamelijk grote populaties voor in Zuid-Limburg en Zeeuws-Vlaanderen. Hij is nu vreselijk zeldzaam. Het aantal dieren in het wild wordt geschat op 100 tot 150.”

Die laatste eikelmuizen leven allemaal in de Limburgse hellingbossen ten oosten van Maastricht. Norren is daar betrokken bij een onderzoek naar de eikelmuis die dus geen eikels eet maar ook geen muis is. “Hij zit een beetje tussen de muis en de eekhoorn in,” legt Van Norren uit. “De eikelmuis is een zogenoemde slaapmuis, wat betekent dat hij zes maanden per jaar slapend doorbrengt. Zijn hartslag daalt gedurende zijn winterslaap tot één per minuut en zijn lichaamstemperatuur daalt zodat hij echt koud aanvoelt.”

Vanaf april in actie

In april komt de eikelmuis weer in actie, tot leven gewekt door de oplopende temperatuur. Vanaf dat moment staat alles in het teken van het weer op krachten komen door veel slakken en spinnen te eten en, daarna, de voortplanting. Dat gaat in een razend tempo, met doorgaans twee worpen van gemiddeld vier jongen per jaar. Dat is nodig ook, want de eikelmuis deelt zijn leefgebied met natuurlijke vijanden als de bosuil, de steenmarter en de das. Dat maakt dat de populatie zich op eigen kracht niet kan ontworstelen aan de status van ernstig bedreigde soort.

Terug naar Artis, naar de Amsterdamse eikelmuis en Tjerk ter Meulen, die in 2017 nog werkzaam was bij dierentuin GaiaZOO in Kerkrade en daar verantwoordelijk was voor een fokprogramma voor eikelmuizen. “We hebben dat opgezet om nieuwe dieren te kunnen uitzetten in het gebied rond de Bemelerberg. De basis van de kolonie wordt gevormd door een groep van 27 eikelmuizen die tijdens de sloop van een volkstuinencomplex in Rijswijk in diepe slaap werden aangetroffen in enkele schuurtjes. De aannemer leverde twee koekblikken met slapende eikelmuizen bij ons af.”

Ook die kolonie behoorde tot een en dezelfde familie. Vandaar dat het Amsterdammertje en zijn genetisch materiaal als geroepen kwamen. Ter Meulen: “We hebben hem bij binnenkomst een dna-test afgenomen. Hij bleek te behoren tot de ondersoort van de West-Europese eikelmuizen, net als de dieren in ons fokprogramma.” Het Amsterdammertje verhuisde naar Kerkrade en maakte duidelijk met de verantwoordelijkheid te kunnen omgaan. Binnen enkele weken waren er vier nakomelingen die inmiddels gechipt en wel door het bronsgroen eikenhout banjeren.

Appels in een koelcel

Jaarlijks worden nu enkele tientallen dieren uitgezet. Dat is niet genoeg om de toekomst van de soort veilig te stellen, zegt Van Norren. “Het grote probleem is het veranderende landschap. Een eeuw geleden bestond Zuid-Limburg uit kleine boerderijen met stenen muurtjes, heggen en appels op zolder. Ideaal voor de eikelmuis. Tegenwoordig zijn het moderne agrarische bedrijven met uitgestrekte landerijen en de appels in een koelcel. We moeten ervoor zorgen dat de omstandigheden verbeteren, niet alleen voor de eikelmuis, maar voor alle natuur in de streek.

Bij wijze van harde klap op de tafel heeft de Zoogdierenvereniging 2022 uitgeroepen tot Jaar van de eikelmuis. Van Norren trekt door het land om lezingen te geven over het bijzondere dier en zijn leefgewoonten. “De eikelmuis heeft alles in zich om de lieveling van het grote publiek te worden met zijn maskertje en zijn pluimstaart. Het probleem is dat hij zich zelden of nooit laat zien. Heel veel Nederlanders weten niet eens van het bestaan van de soort. Dat moet als eerste veranderen. Als het aan mij ligt, kent in december iedereen de eikelmuis.”

Veilige oversteek

Rondom de Bemelerberg heeft zich inmiddels een coalitie gevormd, met onder meer de provincie Limburg en de dierentuinen in Kerkrade, Amersfoort en Amsterdam in de gelederen. Er wordt samengewerkt aan onderzoek en een ambitieus plan om het leefgebied van de eikelmuis via groene corridors te verknopen met nabijgelegen natuurgebieden. Op die manier kan het tot een uitwisseling komen met soortgenoten aan de andere kant van de grens. Van Norren: “De Voerstreek ligt acht kilometer verderop. Over tien jaar moet onze eikelmuis veilig de oversteek naar België kunnen maken.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden