PlusReconstructie

Hoe Covid-19 de stad wist binnen te sluipen

Terwijl hulpdiensten in de regio Amsterdam zich richten op het voorkomen van een corona-uitbraak uit China, komt de eerste besmetting vanuit Noord-Italië, meegenomen van een skitrip. Dan daalt het ­besef in dat het virus gevaarlijk dichtbij is. 

Beeld Rosa Snijders

Overdag had de zon geschenen, de sneeuw was perfect en vanaf de skipistes in het Italiaanse plaatsje Courmayeur kon het zicht op de Mont Blanc bijna niet mooier. Maar als Nadine en haar partner Peter (omwille van privacy zijn niet hun echte namen gebruikt) ’s avonds een restaurant in het centrum van het dorp binnenlopen voor een diner met hun gasten, Italiaanse leveranciers en zakenrelaties van Peters modebedrijf, merken ze dat de sfeer in het gezelschap is omgeslagen.

De autoriteiten in Lombardije kondigen in dat weekend van 22 en 23 februari verregaande maatregelen aan die een uitbraak van een mysterieus griepvirus uit China moeten indammen. Het aantal besmettingen met dit coronavirus is het weekend gestegen van een handjevol tot 115. Onder de gasten in de skigroep zijn ouders met schoolgaande kinderen, die te horen hebben gekregen dat de scholen voorlopig niet opengaan. Ook worden diverse modeshows afgelast, een belangrijk signaal dat Italiaanse bedrijven in het gebied rond Milaan zich zeer ongerust ­maken. Aan tafel praten de Italiaanse gasten onrustig met elkaar over wat er aan de hand is in Lombardije. Het eten is uitstekend, maar de gezellig­heid heeft plaatsgemaakt voor zorgen.

Voor vertrek naar Noord-Italië had Nadine weinig acht geslagen op de virusuitbraak, omdat hun bestemming niet in het risicogebied lag. Op de heenreis was het haar wel opgevallen dat bij aankomst op vliegveld Milaan Malpensa de temperatuur van elke binnenkomende reiziger bij de gate werd opgemeten met een handscanner. Vlak voor de terugvlucht op zondagavond ziet ze dat meer mensen met een mondkapje rondlopen op de luchthaven. De taxichauffeur die hen van Schiphol naar Diemen brengt, vraagt grappend of ze het virus niet hebben meegenomen naar Nederland, maar Nadine en Peter voelen zich prima. Ze staan er geen seconde bij stil dat zij misschien besmet zijn geraakt.

Risicogebieden

In dezelfde week heeft Tjalling Leenstra, arts bij het team Algemene Infectieziekten bij de GGD Amsterdam, dienst. Normaal gesproken valt de bereikbaarheidsdienst goed te combineren met dingen die je doorgaans buiten werktijd doet, zoals boodschappen doen of sporten, maar nu zit Leenstra bijna permanent aan de telefoon.

Het RIVM heeft halverwege januari een ‘inf@ct-bericht’ doen uitgaan met daarin de eerste officiële beschrijving van de symptomen van Covid-19. Ook wordt het virus die maand tot A-ziekte bestempeld. Artsen die symptomen denken te herkennen bij een patiënt die in een risicogebied is geweest, zijn daardoor verplicht dit door te geven aan de GGD, dag en nacht.

Sinds reizigers uit China met klachten getest mogen worden, wordt Leenstra overspoeld door telefoontjes, van huisartsen en medewerkers van de spoedeisendehulpafdelingen van de Amsterdamse ziekenhuizen. De afgelopen ­weken waren de telefoontjes gegaan over onder meer een geconstateerde verhoging bij een reiziger uit de Filipijnen en een ziekenhuispatiënt met een longontsteking die kort daarvoor in Zuidoost-Azië had gereisd.

Nu delen van Noord-Italië zijn toegevoegd aan de lijst risicogebieden, krijgen medici in de regio Amsterdam het nog drukker en zit Leenstra tot ’s avonds laat aan de telefoon om te helpen bij de beoordeling van verdachte patiënten.

-Beeld Rosa Snijders

Die alertheid op het virus is precies volgens plan, maar blijkt later gericht op de verkeerde doelgroep. In de tijd dat Nadine en Peter terugkeren van hun skitrip, en Tjalling Leenstra dienst heeft, zijn de Amsterdamse hulpdiensten al weken bezig met het treffen van voorbereidingen voor de komst van Covid-19 naar deze regio. De strategie is om elke verdachte patiënt bij binnenkomst in Nederland in beeld te hebben, te isoleren, te testen en in quarantaine te zetten. Contactonderzoek moet voorkomen dat het virus zich kan verspreiden binnen de landsgrenzen. 

Bij het inschatten van de besmettingsrisico’s wordt, op advies van het RIVM, vooral gekeken naar China, met de stad Wuhan als ­besmettingshaard. De GGD gaat al in januari in gesprek met ‘sleutelfiguren’ in de Chinese gemeenschap. Ook wordt alternatieve behandelaars, werkzaam in praktijken voor Chinese geneeskunde, op het hart gedrukt elke verdachte patiënt meteen door te sturen naar de reguliere zorg. Het idee is dat als de gezondheidsdiensten in Europa allemaal hetzelfde doen, alle reizigers uit besmette delen van Azië bijtijds kunnen worden ontdekt en geïsoleerd.

Zo sloeg de meldkamer eind januari al groot alarm toen ambulancepersoneel na een 112-melding uit Amsterdam-West het vermoeden had dat hun patiënt, een Chinese student die kort daarvoor in de regio Wuhan was geweest, corona had. De man had hoge koorts, waarna niet veel later dik ingepakte mannen in witte kleding van een speciaal ambulanceteam door de straat liepen. Ook burgemeester Femke Halsema werd ingelicht, maar de opwinding zakte snel weg toen bleek dat de klachten van de man afweken van de RIVM-definitie.

Verplichte quarantaine

Begin februari komen alle burgemeesters van de veiligheidsregio bij elkaar voor een informatiesessie, die toevallig al over crisisbeheersing bij uitbraak van een infectieziekte zou gaan, maar nu volledig wordt gewijd aan corona. De burgemeesters denken onder meer na over de vraag hoe je iemand verplicht in quarantaine kunt houden. Die bevoegdheid hebben zij tijdens een pandemie, maar hoe zorg je ervoor dat de bevolking zich daaraan houdt?

Nadine en Peter zijn maandag 24 februari weer aan het werk gegaan. Dinsdagnacht begint Nadine zich niet lekker te voelen. Ze krijgt rillingen en spierpijn, dat typische gevoel voorafgaand aan de jaarlijkse griep, denkt ze. Na een paracetamol te hebben genomen, gaat het wel – ze maakt zich niet al te veel zorgen. Het RIVM laat die dag weten dat in heel Nederland tot dan toe veertig mensen zijn getest, maar de uitslagen zijn allemaal negatief.

Beeld GGD Amsterdam / Local Focus / Het Parool

Woensdagochtend, Nadines vrije dag, brengt ze haar jongste zoon naar kinderdagverblijf Compananny in Zuidoost, en daarna hun zoon van zes naar basisschool Laterna Magica op ­IJburg. Ze baalt, want net nu zij zich niet lekker voelt, is ze ingeroosterd om mee te helpen met luizenpluizen van de klas van de oudste. Aan afzeggen denkt ze niet, het is al een klein clubje en ze wil andere ouders niet belasten. Omdat ze die ochtend te laat zijn, hoeft ze niet over het drukke plein en door de volle gangen, maar loopt ze direct naar de klas van haar zoon en checkt ze hem en drie andere leerlingen op hoofdluis.

Die avond krijgt Nadine flinke verhoging. Donderdag voelt ze zich iets beter; met een pijnstiller op gaat ze naar haar werk in het AMC, waar zij een coördinerende functie heeft in de bedrijfsvoering van het ziekenhuis. Onderweg in de auto belt haar partner dat hij zich ook niet lekker voelt. Hij kondigt alvast aan dat hij het die dag niet laat gaat maken. Vanaf dat moment bekruipt Nadine het vermoeden dat er misschien meer aan de hand is dan een griepje.

“Wat zie jij eruit, voel jij je wel lekker?” vraagt een collega als ze achter haar computer gaat zitten. Als die er ook nog op wijst dat ze dat weekend in Italië is geweest, waar corona rondwaart, schrikt ze. Zij werkt immers in een ziekenhuis, vol kwetsbare mensen. “Ik kon nog steeds niet geloven dat ik het had, maar ik vond dat we die test maar gewoon moesten doen, zodat ik zekerheid had dat mijn kinderen en collega’s geen ­risico zouden lopen.”

-Beeld Rosa Snijders

Ze belt de huisarts, maar die verwacht dat de GGD geen toestemming zal geven voor een test. De klachten van Nadine komen niet precies overeen met de casusdefinitie van het RIVM. Bovendien is Nadine niet in die delen van Lombardije geweest die het RIVM als risicogebied beschouwt. Zij zat in het noorden, terwijl op dat moment alleen een groep dorpen ten zuiden van Milaan als verspreidingsgebied in beeld is. Ze benadrukt nog dat ze uren heeft rondgelopen op vliegveld Milaan Malpensa, een regionaal knooppunt waar Italianen uit de wijde omgeving komen. Zoals verwacht wil de GGD Nadine niet testen, ze adviseren haar zich weer te melden als de klachten erger worden en om de situatie te bespreken met haar werkgever.

De Amsterdamse GGD wijkt hierin niet af van de landelijke praktijk. Op dat moment wordt in Nederland nog zeer beperkt getest. Dat is verklaarbaar: tot die week kon dat alleen in laboratoria van het Rotterdamse Erasmus MC, of via het RIVM. Bovendien zijn alle testen die de Amsterdamse GGD tot op dat moment heeft laten uitvoeren negatief. “We hadden geen signalen dat we iets misten, we hebben wel getest maar er kwam niets uit. Dat was niet alleen bij ons, maar bij alle GGD’s zo,” zegt GGD-arts Leenstra.

Test in het AMC

Nadine besluit de arboarts van het AMC te bellen. Die snapt direct wat de risico’s zijn en regelt dat ze kan worden getest in het ziekenhuis zelf. Van een professioneel testcentrum is nog geen sprake. Bij het kantoor van de arboarts in het ziekenhuis wordt Nadine opgevangen door een verpleegkundige. Ter plekke moet ze zelf de wattenstaaf in haar neus en keel stoppen, waarna de verpleegkundige de monsters van haar aanneemt. Thuisgekomen vertelt ze dat ze voor de zekerheid is getest, maar de rest van de avond denkt ze er niet meer aan. Het gezin gaat eten en kort na 21.00 uur stapt Nadine uitgeput in bed, waar ze bijna direct in slaap valt.

Die avond meldt het RIVM dat bij een man uit Loon op Zand, die onlangs in Noord-Italië was, de eerste coronabesmetting van Nederland is ontdekt. Als Nadine de volgende ochtend, vrijdag 28 februari, vroeg wakker wordt en haar mobiel pakt, heeft ze tien gemiste oproepen. Vier maal de arboarts, zes maal de GGD.

Vrijdagochtend is Leenstra al om 6.00 uur wakker. Hij heeft nauwelijks geslapen; in de loop van de vorige avond is duidelijk geworden dat het keel-neusmonster van Nadine positief test op de aanwezigheid van het coronavirus. Omdat het AMC op dat moment nog niet geaccrediteerd is door het RIVM om de coronatest zelfstandig te mogen uitvoeren, moet het monster een tweede keer worden getest in een ander lab, maar Leenstra twijfelt niet. Burgemeester Halsema wordt op de hoogte gebracht, later die nacht volgt de bevestiging van het RIVM. Corona in Amsterdam is realiteit geworden.

Leenstra probeert Nadine te pakken te krijgen, maar die neemt niet op en dat baart hem zorgen. Wat als zij ’s ochtends, onwetend, haar kinderen naar school brengt of naar haar werk gaat? De GGD besluit een team naar het adres van het ­gezin in Diemen te sturen om de gezinsleden zo nodig bij de voordeur te kunnen opvangen. Ook hebben zij testmateriaal mee om de overige familie­leden te testen.

Het team is al onderweg naar Diemen, als hij rond half zeven Nadine aan de telefoon krijgt. “Ik moet u meedelen dat u positief bent getest op het coronavirus,” zegt hij tegen haar. “Dat meen je niet?!” is wat Nadine kan uitbrengen.

Onrust in Diemen

Burgemeester Erik Boog van Diemen heeft vrijdagochtend in aanwezigheid van de lokale pers net een convenant met Meld Misdaad Anoniem ondertekend, als hij een telefoontje krijgt van zijn secretariaat. Het is onrustig in de gemeente; de besmetting van Nadine lijkt al te zijn uitgelekt. Bij kinderdagverblijf Hakim nemen sommige ouders hun kinderen weer mee naar huis, want op het schoolplein gaat het gerucht dat een medewerker besmet zou zijn met corona. Ook in Diemen-Noord gaan geruchten: op de Buurtpreventie-WhatsAppgroep verschijnt een bericht dat een vrouw uit de buurt positief is getest op het virus.

Nadine heeft haar naaste omgeving die ochtend, op dringend advies van de GGD, op het hart gedrukt nog niets te zeggen over de besmetting, om paniek te voorkomen. Maar blijkbaar is er toch iemand gaan praten. De Diemense burgemeester ruimt zijn agenda leeg en rijdt naar het Amsterdamse stadhuis voor spoedoverleg met burgemeester Halsema, die tijdens de uitbraak van een A-ziekte verantwoordelijk is voor de veiligheid in de regio. Om 10.50 uur maakt het RIVM via een pers­bericht wereldkundig dat, na de man in Loon op Zand, ook een 44-jarige vrouw uit Diemen ­Covid-19 heeft.

Boog heeft vertrouwen in de medische aanpak, maar maakt zich wel zorgen om de impact van het nieuws op zijn gemeente. Al snel staan er cameraploegen bij het kinderdagverblijf, die bezorgde ouders interviewen. Op sociale media gaan aan het begin van de middag geruchten rond dat het winkelcentrum van Diemen wordt afgesloten; even later hangt de NOS aan de lijn om daar opheldering over te vragen. Boog: “Dat was ronduit nepnieuws, maar gelukkig zijn de lijnen kort in Diemen en konden we dat snel ontkrachten.”

Beeld Rosa Snijders

In Amsterdam wordt het ‘draaiboek vrede’ geactiveerd, een methode waarbij het stadhuis doorlopend informatie krijgt van stadsdelen, jongerenwerkers, handhavers en straatcoaches over de sfeer in de stad.

De rest van het gezin van Nadine en Peter wordt vrijdagochtend thuis getest door het team van de GGD. Vooral voor de jongste is het vervelend om het wattenstaafje in de neus geduwd te krijgen. Nadine probeert ondertussen te bedenken wie ze heeft ontmoet sinds terugkomst uit Italië, zodat de GGD kan beginnen met het contactonderzoek.

Aan het begin van de avond geven burgemeesters Boog en Halsema een persconferentie over de besmetting van Nadine. Hierbij noemen zij ook de naam van de basisschool, Laterna Magica, waar de oudste kinderen van het stel op zitten. Daar schrikt Nadine van, want de afspraak was dat zou worden gewacht op de uitslag van de tests van de kinderen. Laterna Magica is een grote school met 700 leerlingen. Nu nog niet zeker is of Nadines kinderen besmet zijn geraakt, maken deze ouders zich grote zorgen. Toch wordt een andere afweging gemaakt. Door wel specifiek te zijn over de school hoeven de ouders van honderden andere scholen in de regio zich minder zorgen te maken.

Op basis van de eerste positieve testresultaten past het RIVM diezelfde vrijdag nog het advies aan. Heel Noord-Italië wordt vanaf dat moment als risicogebied gezien. Leenstra: “Pas achteraf werd duidelijk dat het gebied waar besmettingen hadden plaatsgevonden, veel groter was. Bovendien was er veel uitwisseling tussen die gebieden en Nederland, te veel voor gerichte bestrijding, waardoor we infecties hebben gemist.”

Nadines functie bij het AMC in combinatie met haar vasthoudendheid maakten dat haar besmetting in een vroeg stadium kon worden vastgesteld. Nadine: “Het heeft mij wel geleerd dat je moet doorduwen, anders word je nooit een prioriteit.”

Zaterdagochtend 29 februari begint met goed nieuws. De twee oudste kinderen van het gezin testen negatief. De uitslag van de jongste is ‘dubieus’, zegt de GGD tegen Nadine, waardoor nog niet met zekerheid is te zeggen of hij besmet is geraakt. Het RIVM neemt echter het zekere voor het onzekere: het beschouwt het als een ‘zwak positieve’ test en maakt dat via Twitter wereldkundig. Dat bericht wordt opgepikt door de media en door bekenden van Nadine naar haar doorgestuurd. Via nieuwswebsites moet zij vernemen dat haar jongste waarschijnlijk corona heeft. De twee oudste kinderen gaan ondertussen in quarantaine bij hun tante.

Beeld GGD Amsterdam / Local Focus / Het Parool

Omdat de test van de jongste vrijdag niet goed ging en een onzekere uitslag heeft, wordt hij opnieuw getest. Maandag volgt een uitslag waaruit iets heel anders blijkt. Ja, hij is besmet, maar dan met het onschuldige rhinovirus, waar heel veel kinderen last van hebben. Nadine en Peter zijn woedend, want nu is hun zoon thuis nog een dag langer blootgesteld aan het corona­virus. Ook hij gaat naar familie.

Door de ‘dubieuze’ test en de communicatie van het RIVM is veel onrust ontstaan, vooral onder de ouders van kinderdagverblijf Compananny in Zuidoost. Dat heeft vrijdag preventief de deuren gesloten. Vanwege de vermeende besmetting van de jongste worden alle kinderen uit zijn groep getest, allemaal negatief. Pas als de Amsterdamse GGD met Compananny later die week alle ouders een brief stuurt met daarin een uitleg van de situatie, wordt het weer rustig. De belangstelling voor het tweede coronagezin van Nederland neemt af, Nadine en Peter kunnen eindelijk rustig uitzieken.

“We hadden pech dat we een van de eerste ­waren, met alle aandacht en onrust van dien,” zegt Nadine. “Maar we hebben óók het geluk dat de GGD alle aandacht voor ons had. Voor hen was het ook nieuw.”

Italiaanse zakenrelaties

De Amsterdamse GGD stopt, door de enorme groei van het aantal besmettingen, op 12 maart met het preventief testen van contacten van besmette patiënten. Voortaan moeten corona­patiënten zelf hun omgeving informeren. In de krap twee weken vanaf de eerste test van Nadine zijn 37 mensen uit de regio Amsterdam positief getest. Aan het einde van die week komen er zoveel besmettingen bij, die niet meer tot Italië of Oostenrijk te herleiden zijn, dat duidelijk wordt dat het virus al rondwaart in Nederland, mogelijk zelfs al voordat de eerste besmetting officieel werd vastgesteld.

De strategie om het virus in te dammen heeft niet gewerkt, de ziekte verspreidde zich veel sneller dan de kennis bij het RIVM en de GGD zich kon ontwikkelen. Leenstra: “We vertrouwden er volledig op dat Italië de virusuitbraak goed in beeld had en dat we wisten waar corona rondging. Terugkijkend kunnen we concluderen dat we achter de feiten aan hebben gelopen.”

Bij Peter en Nadine heeft de GGD wel nog een uitgebreid contactonderzoek gedaan. Het lijkt erop dat Nadine en Peter niemand hebben besmet, ook de Italiaanse zakenrelaties zijn niet ziek geworden. Dat is ondanks de zware tijd een opluchting, zegt Nadine. “Als ik de richtlijnen had gevolgd en niet had aangedrongen op die test, hadden mijn partner en ik veel mensen besmet, want onze klachten waren in het begin mild en leken niet op de definities van het RIVM.”

In het weekend van 14 en 15 maart, als het kabinet de sluiting van de horeca aankondigt en de virusuitbraak voor de rest van het land plots heel concreet wordt, is de situatie bij het stel net een beetje genormaliseerd. Hun isolatieperiode is voorbij, de kinderen mogen weer naar huis. Ondertussen is wel het denken over corona in de samenleving omgeslagen. “Toen ik weer naar buiten mocht, kwam ik in een andere wereld ­terecht. Ik ging naar Albert Heijn, en die was leeg!”

Nadine en Peter heten in werkelijkheid anders, ­omwille van de privacy van het gezin zijn voor dit stuk fictieve namen gebruikt.

Razendsnelle verspreiding

11 januari

Een 61-jarige inwoner van de ­Chinese stad Wuhan is de eerste die overlijdt ten gevolge van het nieuwe coronavirus dat dan heerst.

17 januari

Het RIVM publiceert eerste casusdefinitie ‘corona’ voor GGD’s, met daarin een beschrijving van de symptomen.

27 januari

Het RIVM bestempelt de virusziekte, die op 11 februari de naam Covid-19 zal krijgen, tot A-ziekte.

30 januari

Na honderden besmettingen en 170 doden door het coronavirus in China roept de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een internationale gezondheidscrisis uit.

7 februari

Bijeenkomst burgemeesters Veiligheids­regio Amsterdam-Amstelland over mogelijke uitbraak infectieziekte.

15 februari

Nederlanders die met cruiseschip Westerdam hebben gereisd, dat een coronapatiënt aan boord heeft, worden door de KLM geweigerd op de terugvlucht.

17 februari

Premier Mark Rutte noemt de corona-uitbraak in China een grote crisis, maar heeft vertrouwen in de Nederlandse aanpak: “Volgens mij doen we het verstandig.”

21 februari

Eerste bevestigde Italiaanse besmetting in het plaatsje Codogno, nabij Milaan.

24 februari

Het RIVM bestempelt Iran, Singapore en delen van Noord-Italië als risicogebied.

28 februari

Twee bevestigde coronabesmettingen in Nederland, beide patiënten zijn in Noord-Italië geweest.

6 maart

Een 86-jarige man uit Hoeksche Waard is de eerste Nederlander die overlijdt aan Covid-19.

10 maart

In Noord-Brabant groeit het aantal besmettingen snel. Het advies is om sociale contacten zo veel mogelijk te beperken; grote evenementen worden afgelast.

15 maart

Het kabinet besluit tot de sluiting van horeca, scholen en kinderdagverblijven, het begin van de ‘intelligente lockdown’ van Nederland. Er zijn inmiddels 20 doden gevallen door de virusuitbraak, die dan net door de WHO als pandemie is ­aangemerkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden