Plus Interview

Hitte in de stad: snakken naar schaduw in snikhete zomers

Een koele plek buiten, op pantoffelafstand, is nodig nu hittegolven vaker voorkomen. Jeroen Kluck brengt de looptijd naar een oase in kaart voor heel Amsterdam.

Is vijf minuten lopen te ver als de mussen van het dak vallen? Of tien minuten? Op de looptijd-tot-koeltekaarten die Jeroen Kluck maakt voor de Hogeschool van Amsterdam en adviesbureau Tauw kleuren plekken felrood als ze op meer dan vijf minuten van een park liggen. “We spreken van de pantoffelafstand. Ook mensen die slecht ter been zijn, moeten schuifelend in een minuut of vijf verkoeling kunnen zoeken.”

Klucks kaarten zijn bedoeld om stil te staan bij kwetsbare groepen. Die hebben er het meest onder te lijden dat door klimaatverandering een hittegolf vaker voorkomt. Door vergrijzing en verstedelijking wonen ze bovendien vaker in steden. 

Als de warmte wekenlang aanhoudt hakt dat erin, vooral bij ouderen. In het uiterste geval is dat in CBS-cijfers te zien, zoals in 2003 en 2006 toen door de hitte in een maand duizend Nederlanders meer kwamen te overlijden dan in een gemiddelde juli.

Bovenverdieping

Veel schaduw in een buurt kan erger voorkomen, vooral als je bedenkt dat veel ouderen in de stad op een bovenverdieping wonen zonder tuin. “Als het dan heet is, blijven ze helemaal binnen. Zeker als ze niet worden uitgedaagd om naar buiten te gaan.”

De kleur op de kaarten geeft per buurt precies aan waar grotestadsoases op loopafstand liggen. In de schaduw van bomen is het nog het best uit te houden op een snikhete zomerdag. “Het kan ook een waterkant zijn. Of tussen hoge gebouwen. In Nijmegen hebben we de openbare bibliotheken in de kaart verwerkt.”

Kluck denkt al verder: ook kerken blijven koel. En de Albert Heijn. Het is geen plek om de hele middag door te brengen, maar als het thuis niet meer te harden is, waarom niet? “En de supermarkt houdt er nog wat klandizie aan over.”

Op zijn kaart van Amsterdam staan vooral rode vlekken in de oudere delen van West. “Dichtbevolkt en volgebouwd.” Heel wat andere buurten zijn ruim voorzien van schaduwrijke plekken. “Buitenveldert natuurlijk, met zijn vele groen, maar ook andere delen van Zuid. En Oost met zijn parken. Je moet wel goed kijken of het groen voldoende verspreid is en iedereen het makkelijk kan bereiken.”

De kaart laat op straat- of buurtniveau in één oogopslag zien waar behoefte is aan wat Kluck ‘een groene interventie’ noemt. Een strategisch gekozen bankje met veel schaduw in wat groen kan al een groot verschil maken. Of een pergola.

Verder kan de gemeente schoolpleinen zo ontwerpen dat daar altijd ook schaduw is. Tegelijk geeft dat de moeilijkheid aan van het ontwerpen van een hittebestendige stad: uitsluitend schaduw is ook niet goed. Een groot deel van het jaar nodigt het zonnetje juist uit tot buitenspelen.

Psychologisch effect

De verkoelende werking van water valt tegen, weet Kluck, al tien jaar HvA-lector Water in en om de stad. Ook water warmt op tijdens een hittegolf. ’s Avonds en ’s nachts kan warmte er juist langer blijven hangen. “Er gaat wel een psychologisch effect uit van een waterkant. Het is een plek waar mensen graag zijn. Als je er kunt zitten in de schaduw is het verder prima.”

De hitte in de stad valt niet altijd met harde cijfers te onderbouwen. Dat is ingewikkeld voor gemeenten, die bij elke ingreep in een straat vanaf volgend jaar moeten stilstaan bij de vraag hoe die klimaatbestendig wordt. De gevaren van droogte, overstromingsrisico’s en regenwateroverlast zijn makkelijker in kaart te brengen dan de impact van een hittegolf. “Je kunt niet berekenen dat bij zoveel graden Celsius zoveel mensen komen te overlijden.”

Plus: de ene stedeling kan beter tegen de hitte dan de ander. “Erger voorkomen blijft vooral een sociale opgave. Denk aan het goede werk van de vrijwilligers van het Rode Kruis om te zorgen dat alleenstaanden niet vereenzamen. Een goede inrichting van de stad kan helpen om iedereen in beweging te houden.”

De zomerse hitte is wel iets om te betrekken bij de energietransitie. “We gaan onze woningen beter isoleren, maar het gevolg is dat de warmte binnen langer blijft hangen.” Als we vervolgens massaal airconditioning installeren, stuwen we ons energieverbruik verder op en wordt het op straat alleen maar warmer. Het gekozen alternatief voor verwarming op gas maakt ook verschil. Warmte-koudeopslag in de bodem en sommige warmtenetten kunnen zo worden aangelegd dat ze ook koelen in de zomer.”

De looptijd-tot-koeltekaarten moeten vooral de hitte op de agenda zetten bij planologen. Het idee is niet om gewone Amsterdammers te vertellen waar ze verkoeling kunnen zoeken. Kluck: “Ik denk dat die zelf als de beste weten waar ze moeten zijn.”

Hitte eiland

De looptijd-tot-koeltekaarten zijn nog volop in ontwikkeling. Vooralsnog telt Kluck alleen plekken mee van minstens 200 vierkante meter. Omdat de kaart juist bedoeld is om de actieradius van kwetsbare groepen in kaart te brengen, gaat hij uit van een wandeltempo van 4 kilometer per uur. Vijf minuten lopen komt dan neer op een afstand van zo’n 300 meter.

Voorwaarde voor een koele plek is verder dat de gevoelstemperatuur er niet hoger is dan buiten de stad. Per definitie zijn deze plekken daardoor stukken koeler dan de rest van Amsterdam. In de zomer houdt het vele steen en asfalt in de stad namelijk veel warmte vast, het zogeheten stedelijk hitte-eilandeffect. Binnen Amsterdam kan de temperatuur daardoor 7 graden hoger uitvallen dan buiten de bebouwde kom.

“Wat we verder nog beter willen onderzoeken is of je wel echt bij aangename plekken uitkomt.” Een plek die koel is en op loopafstand kan wel degelijk ongeschikt zijn als toevluchtsoord tijdens een hittegolf. “Je wilt niet langs een drukke weg terechtkomen.”

WeMakeThe.City is een festival over grootstedelijke vraagstukken én oplossingen. Een week lang geven sprekers uit binnen- en buitenland hun ­visie over steden: hoe zijn die leefbaar, ­veilig en duurzaam te ­maken, voor iedereen? 

De opening, met burgemeester Femke Halsema, is op 17 ­juni in Theater Amsterdam. Gedurende de week zijn er ook activiteiten in de binnenstad, West, Zuidoost en Noord en op de Zuidas. Het Parool publiceert in aanloop naar dit festival een serie artikelen en een aparte bijlage over WeMakeThe.City. 

Meer weten? Ga naar wemakethe.city.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden