PlusGeschiedenis

Het Cheider van Adje Cohen: een school voor Joden, en Zwarte Joops ziel

De orthodox-joodse school Cheider in Zuid werd opgebouwd met geld afkomstig van de Wallen. De oprichter van de school, Adje Cohen, wist bij de beruchte Zwarte Joop grote geldbedragen binnen te halen, blijkt uit diens biografie.

Een kleuterklas in het Cheider, 1975. Beeld Erwin Verheijen
Een kleuterklas in het Cheider, 1975.Beeld Erwin Verheijen

Zeggen dat Adje Cohen (1910-2000) lef had, is een understatement, stelt auteur Jaap Sanders in de zojuist verschenen biografie Adje Cohen, een leven in verzet. Cohen, geboren in Hamburg, deed er alles voor om zijn langgekoesterde wens uit te laten komen. Kort na de Tweede Wereldoorlog wilde hij een orthodox-joodse school oprichten. Hij vond sponsors en een onderkomen, wist subsidie los te peuteren en de tegenwerking van bestaande joodse scholen in Amsterdam uiteindelijk te pareren.

De Joodse Gemeente Amsterdam stond, zacht gezegd, niet bepaald te springen om de nieuwe school. Zij vreesden dat hun leerlingen zouden vertrekken naar het Cheider en waren daarnaast bang voor een tweedeling.

Cohens karakter en zijn vastberadenheid kwamen goed te pas. “Hij was geen diplomaat,” zegt Sanders (74). Bijna 25 jaar later, midden jaren zeventig, ging zijn wens met het Cheider in Buitenveldert in vervulling.

De moeder van Cohen stamt uit een Duits rabbijnengeslacht. Cohen had zelf de Talmud Tora Schule gevolgd, een orthodox-joodse jongensschool in Hamburg. Op 23-jarige leeftijd trok hij vanuit nazi-Duitsland naar Rotterdam, nam in de oorlog deel aan het gewapend verzet tegen de nazi’s en voorzag ondergedoken Joden van eten.

Schoolpeil te laag

In 1969 verhuisde Cohen naar Amsterdam waar meer orthodoxe Joden woonden. Hij vond het religieuze peil van de Joodse gemeenschap te laag en zag de bestaande scholen – basisschool Rosj Pina en het Maimonides Lyceum – niet als ‘een Joodse school in Nederland maar als een Nederlandse school voor Joden’.

In 1974 startte hij de Stichting Joodse Kindergemeenschap Cheider met vijf kleuters. Cohen stak er al zijn spaargeld in en richtte twee kamers van zijn kleine appartement in Buitenveldert in als klaslokaal. Zijn vrouw Ro, die evenzeer achter het plan stond, was ‘verbannen’ tot de keuken en de slaapkamer. De docent was een timmerman zonder lesbevoegdheid en de administratie bestond uit een jampot met onbetaalde rekeningen, schrijft Sanders.

Het Cheider kreeg na verloop van tijd een eigen schoolpandje, een houten barak, in Buitenveldert. Het ministerie van Onderwijs kende enkele jaren later, in 1977, subsidie toe en weer een jaar later werd het Cheider officieel als lagere school erkend. Al had een behandelend ambtenaar opgemerkt dat de Cheider-klasjes ‘wel erg klein’ waren. Cohens antwoord: ‘Wij kunnen er niets aan doen dat er zo weinig Joden zijn.’ Journalist en fondsenverwerver van het Cheider, Hans Knoop bracht in 1978 samen met Maurits de Vries (1935-1986) alias Zwarte Joop of Joden Jopie, wegens zijn Joodse afkomst, een bezoek aan de school. Na dat bezoek besloot Zwarte Joop, die sekstheater Casa Rosso en gokclubs runde en wiens vader was vermoord in een concentratiekamp, diep in de buidel te tasten. “Hij was zo onder de indruk van die Joodse kindertjes dat hij naar zijn auto liep en terugkwam met een plastic tas, gevuld met 10.000 gulden,” aldus Sanders. “Over zijn donaties bestonden al geruchten, maar ik heb de bewijzen ervan gevonden in het Cheider-archief.”

De Vries werd een gulle gever. Het boek: ‘Soms doneren bedrijven uit zijn imperium, zoals de groothandel in medische en seksartikelen en het illegale gokpaleis. De Vries laat een zakenrelatie zijn schuld aflossen door terugkerende betalingen aan het Cheider.’

Voor wc-papier

Cohen verzweeg de donaties van Zwarte Joop voor zijn omgeving. Wel vroeg hij rabbijn Moshe Feinstein, expert van de joodse wet, of het geoorloofd was het geld aan te nemen. “En dat mocht, mits hij het niet besteedde aan joodse les. Dus gebruikte hij het voor wc-papier, het gebouw en de betaling van de bewaker en niet-Joodse docenten.”

Ook in het bordeel Yab Yum zocht Cohen donateurs, ‘mensen die er geld voor over hebben als niet naar buiten komt dat ze dit etablissement bezoeken,’ schrijft Sanders. In het kantoor van het bordeel trof hij een orthodoxe jood aan.

De biografie. Beeld
De biografie.

Zwarte Joop en Cohen kregen een band. Sanders: “Joop was niet vroom, maar had wel een Joodse ziel. Die ruige kerel van seks, drugs en rock-’n-roll had kennelijk behoefte aan diepere zingeving.” Joop kreeg Joodse les van Cohens vrouw. Hij leerde het Hebreeuwse alfabet en kreeg de Thora in boekvorm. Aan alle deurposten van zijn Casa Rosso werd een mezoeza – kokertje met teksten uit de Thora – aangebracht.

De Joodse Gemeente staakte uiteindelijk de tegenwerking. De gemeente Amsterdam bood een stenen gebouw aan, de voormalige Europaschool aan de Van Leijenberghlaan. In 1993 kwam er nieuwbouw voor de 230 leerlingen van het basis- en voortgezet onderwijs.

Sanders, vanaf 1989 tot 2003 zakelijk directeur van het Cheider, kreeg de beschikking over het volledige Cheiderarchief dat bij het Amsterdamse Stadsarchief ligt en pas na de dood van Adje Cohen mocht worden geopend. Voor zijn boek voerde Sanders tevens gesprekken met vrienden en naasten van Cohen en met betrokkenen uit de politiek.

Zwarte Joop stierf op zijn 51ste, drie jaar nadat Casa Rosso was afgebrand in 1983 waarbij dertien mensen om het leven kwamen. Adje Cohen overleed in 2000, bijna 91 jaar oud.

Het Cheider telt momenteel 127 leerlingen. De school kwam in 2012 negatief in het nieuws toen een leraar beschuldigd werd van ontucht met vier leerlingen. Hij werd in 2018 veroordeeld tot twee jaar cel, maar werd begin dit jaar in hoger beroep vrijgesproken.

Jaap Sanders - Adje Cohen, een leven in verzet.
364 BLZ, € 24,95. Uitgeverij Van Praag

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden