PlusGeschiedenis

Hendrik Doeff zat vijftien jaar vast op een Japans schiereilandje

Amsterdammer Hendrik Doeff zwaaide van 1802 tot 1817 de scepter over de Hollandse handelsenclave op het Japanse eiland Deshima, bij Nagasaki. Veel langer dan bedoeld, de aflossing liet nogal op zich wachten. 

Hendrik Doeff, portret door Charles Howard Hodges (1764-1831).Beeld Charles Howard Hodges

Ruim drie jaar voor zijn vertrek naar Japan legde de toen 18-jarige Hendrik Doeff op 19 februari 1796 de poortereed van de stad Amsterdam af. Het poorterschap gaf hem meer rechten dan andere inwoners van de stad.

Het waren echter rare, revolutionaire tijden. Iets meer dan een jaar eerder hadden de patriotten in stad en republiek de macht overgenomen en had de stadhouder de benen genomen naar Engeland. De Bataafse Republiek was in wording. Op de Dam stond de Vrijheidsboom, symbool voor de nieuwe geest van Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap.

Het lukte de jonge Hendrik lid te worden van de Administratieve Municipaliteit, zoals het stadsbestuur heette na zuivering van de Oranjegezinde ambtenaren. En hij trad in dienst als onderkoopman bij de Oost-Indische Maatschappij, de door de nieuwe machthebbers genationaliseerde voormalige Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). In 1799 arriveerde Doeff op Deshima, de kleine Hollandse handelsenclave in Japan (zie kader). Daar begon hij als klerk en werkte hij zich in drie jaar op tot bestuur­der. Hij was toen 25 jaar.

Nederlands-Japans woordenboek

In 1809 moest hij worden afgelost, maar daar kwam niets van terecht. In Europa woedden de napoleontische oorlogen. Nederland was bezet door de Fransen, Java door de Engelsen. Er kwamen geen Nederlandse schepen meer naar Deshima. De handel lag stil en het handjevol Nederlanders zat als vergeten schipbreukelingen op het schiereilandje. Doeff moest al zijn diplomatieke vaardigheden inzetten om te voorkomen dat de Japanners er lucht van zouden krijgen dat de ooit zo machtige Republiek in feite niet meer bestond. Hij slaagde daar wonderwel in.

Al die jaren op Deshima zat Doeff bepaald niet stil. Hij leerde vloeiend Japans spreken en stelde met zijn Japanse tolken het eerste Nederlands-Japanse woordenboek samen. Het in houtsnede gedrukte woordenboek was eigendom van het Japanse gezag, maar Doeff maakte heimelijk een kopie.

Zijn interesse in de Japanse cultuur was groot. Doeff waagde zich zelfs aan het schrijven van haiku’s. Hij had vier Japanse geliefdes: Sono’o, Kotaki, Iroha en Uryuno en werd vader van een zoon Jokichi (1807-1824) en een dochtertje Omon, dat in 1811 overleed.

Japanse prenten van de Nederlandse handelspost Deshima met links het wegen van goederen, in het midden de handel in laken en rechts zicht op de baai van Nagasaki met links een deel van Deshima.Beeld Het Rijksmuseum

Op 15 augustus 1817 arriveerden er eindelijk twee Nederlandse schepen op Deshima. ‘Onbeschrijflijk was de vreugde van ons Hollanders, die op Japan nog slechts ten getale van zes overig waren,’ noteerde Doeff. Zijn opvolger, Jan Cock Blomhoff, benoemde Doeff tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Doeff ging naar Batavia, waar hij ondanks de mogelijkheid ‘tot plaatsing in de voordeligste betrekkingen’ niet wilde blijven. Op 16 februari 1819 was hij – inmiddels getrouwd met Christina Rebecca Steenboom – met het oorlogsschip Admiraal Evertsen naar Holland vertrokken.

Dat schip sloeg midden op de Indische Oceaan lek. De opvarenden werden gered, maar de meeste bagage van Doeff ging verloren. Ook een kopie van zijn woordenboek verdween in de golven. Uiteindelijk stapte Doeff in oktober 1819 als weduwnaar aan wal in Amsterdam, onderweg was de hoogzwangere Christina overleden.

‘Kladden en dubbelds’

De kranige verdediging van het kleine stukje overzees Nederland in Japan had Doeff een soort heldenstatus bezorgd. Als Japandeskundige gaf hij lezingen en schreef hij het boek Herinneringen uit Japan. Maar de Japankenner kreeg concurrentie van jonkheer Philipp von Siebold, die van 1823 tot 1829 arts was op Deshima en uitgebreid publiceerde over de Japanse fauna en flora. Fijntjes merkte Doeff op dat Siebold wel schatplichtig was aan zijn in Nagasaki achtergelaten woordenboek, zoals ‘ook anderen uit kladden en dubbelds van mijn werk het eene en andere, ten behoeve van hunnen eigenen arbeid, hebben geput’.

Doeff ging in verzekeringen en werd benoemd tot commissaris bij de Nederlandsche Handel-Maatschappij. Na het overlijden van zijn tweede echtgenote, koopmansdochter Sara Frederica Taunay, trouwde hij met de doopsgezinde 26-jarige Friezin Henriette Jacobs. Het stel ging wonen op Keizersgracht 223 en huurde ook het buitenverblijf Nieuw Broekhuijsen in Leersum, inclusief dienstboden.

Op 19 oktober 1835 overleed Doeff, 58 jaar oud. Zijn nalatenschap bestond uit beleggingen en obligaties ter waarde van circa 365.000 gulden (omgerekend naar 2020 een kleine 4 miljoen euro). Zijn enig onroerend goed was zijn grafkelder op de lutherse begraafplaats te Muiderberg. De Staatscourant roemde hem ‘om zijne kunde en regtschapenheid’ en memoreert ‘dat door zijne zorg, trouw en volharding de Nederlandsche vlag gedurende de bange tijd der Fransche overheersing, niet opgehouden heeft van het eiland Decima te wapperen’.

Dit is een bewerkte, ingekorte versie van het artikel dat maritiem historicus Cor Scholten schreef voor het maartnummer van Ons Amsterdam.

Toegangspoort tot het Japanse rijk

Deshima betekent ‘eiland dat uitsteekt’. Het is een kunstmatig schiereilandje in de Baai van Nagasaki op het Japanse hoofdeiland Kyushu, dat in 1638 wordt ingericht voor de Portugezen en in 1641 door de VOC is ingenomen. De toenmalige heerser van Japan, shogun Tokugawa Iemitsu, sloot zijn rijk af voor contacten met het buitenland. Maar voor de Hollanders creëerde hij een streng gereglementeerde uitzonderingspositie, die tot 1854 voortduurde. Net als zijn voorgangers maakte Hendrik Doeff elke vier jaar een lange, moeizame voetreis naar het hof van de shogun in Edo (het huidige Tokio) om geschenken aan te bieden en de voortzetting van de handel veilig te stellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden