PlusAllard Pierson

Geroofd door de Nazi’s en vanaf 1946 weer compleet: de Bibliotheca Rosenthaliana

De nazi’s roofden bijna 200 kisten met werken van de Bibliotheca Rosenthaliana uit bezet Amsterdam. Sinds 1946 is de verzameling judaïca en hebraïca weer compleet. 

De collectie joodse boeken werd in 1880 aan de stad Amsterdam geschonken.

Nazi loot found in Hungen, Germany,’ meldden de Amerikaanse militairen trots aan het hoofdkwartier na de inname van de steenfabriek van het Hessische provinciestadje, ten noorden van Frankfurt. De ontdekte buit bestond uit een enorme hoeveelheid geroofde joodse boeken. Daaronder ook 194 kisten met werken van de Bibliotheca Rosenthaliana, door de nazi’s uit het bezette Amsterdam geroofd. Maart 1946 werden de geroofde boeken in Amsterdam herenigd met eerder in veiligheid gebrachte topstukken en in de magazijnen achtergebleven tijdschriften, brochures en prenten.

De basis voor de Bibliotheca Rosenthaliana werd gelegd in het Duitse Hannover door Leeser Rosenthal (1794–1868), die bij zijn dood een collectie naliet van ruim 6000 banden. Deze collectie werd in 1880 door zijn erven aan de stad Amsterdam geschonken. “Achteraf is dat misschien wel de redding geweest gezien de latere nazimachtsovername,” stelt Rachel Boertjens, conservator van de Bibliotheca Rosenthaliana. “Zijn bibliotheek, die ook door andere geleerden werd gebruikt, was opgebouwd volgens de traditie van de Wissenschaft des Judentums.”

Deze 19de-eeuwse beweging had als doel het jodendom op een vernieuwende wetenschappelijke manier te presenteren als tak binnen de gangbare wetenschap. Dit gebeurde door joodse teksten en cultuur, op een andere manier te benaderen en te bestuderen.

Tot de Eerste Wereldoorlog werd de bibliotheek uitgebreid op basis van fondsen die door de familie ter beschikking werden gesteld, daarna nam de gemeentelijke universiteit de kosten op zich. Sindsdien heeft de Bibliotheca Rosenthaliana zich ontwikkeld van een Duitse verlichtingsbibliotheek tot een algemene bibliotheek over de joodse geschiedenis en cultuur, met werken in alle talen waarvan joden zich in de loop der eeuwen hebben bediend. De bibliotheek omvat inmiddels ongeveer 120.000 werken, waaronder handschriften, oude drukken, prenten, efemeer materiaal en archieven.

“De bibliotheek wordt veel geraadpleegd, voor studie en onderzoek, ook internationaal,” benadrukt Boertjens. “Zo komt er elk jaar een groep Duitse studenten uit Düsseldorf en daarnaast vele onderzoekers van over de hele wereld. Ondanks dat er veel is gedigitaliseerd, moeten mensen voor specifiek onderzoek toch nog vaak het fysieke boek inzien.

Eerste drukker joodse boeken

Na het door corona geplaagde voorjaar, waarin ook het Allard Pierson de deuren sloot, is Boertjens blij met het weerzien met een deel van de collectie in de stijlkamer aan de Oude Turfmarkt. “Van de een op de andere dag was ik een conservator zonder collectie.” Terug tussen haar boeken is ze al druk bezig met voorbereidingen voor de presentatie over het Hebreeuwse letterfont Amsterdam (zie ook kader). De drukletter die rabbijn en drukker Menasseh Ben Israël (1605-1657) ontwierp voor het drukwerk van de in Amsterdam neergestreken Sefardische joden, gevlucht uit Spanje en Portugal vanwege hun geloof. “Vluchtelingen die in tegenstelling tot de Asjkenazische joden het Hebreeuws niet of niet meer machtig waren.”

Menasseh Ben Israël kreeg van het Amsterdamse stadsbestuur in 1627 als eerste joodse drukker het recht op drukken van joodse boeken. Zijn Amsterdamletter, gebaseerd op middeleeuwse Sefardische manuscripten, werd al snel gewild en gekopieerd. De tentoonstelling over Menasseh ben Israël en zijn Amsterdam­letter is straks in september te zien, na afronding van de uitbreiding en herinrichting van het museum en kennisinstituut. “Dat is nog een heel gepuzzel, het zijn stuk voor stuk kwetsbare werken die maximaal vier maanden op zaal ­mogen worden getoond.”

Dit is het elfde deel uit een artikelenreeks over het Allard Pierson, het museum en kennisinstituut voor de erfgoedcollecties van de Universiteit van Amsterdam, dat in september vier jaar van uitbreiden, verbouwen en herinrichten afrondt. Een aantal af­delingen is nu al te bezoeken. Online reserveren is ­mogelijk, maar niet langer vereist: allardpierson.nl

Amsterdamletter uit 17e eeuw drukker

De 17de-eeuwse Amsterdamse drukker Menasseh Ben Israël ontwikkelde een lettertype voor Hebreeuwse boeken, dat al snel wereldwijd standaard werd. Dit naamloze lettertype werd omschreven als ‘Be-Otiyot Amsterdam’ wat ‘met de letters van Amsterdam’ betekent. Omdat er in de joodse traditie ook veel hand­geschreven moet zijn, van de thorarollen tot huwelijkscontracten, werd deze drukletter ook nagemaakt in handschrift. De letters werden door vele drukkers en kopiisten, met wisselend succes, nagemaakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden