PlusInterview

Filosoof Victor Kal: ‘Het is Spinoza te doen om de macht van de leider’

Filosoof Baruch Spinoza wordt wel gezien als dé voorvechter van de individuele vrijheid en de democratische staat. Dat beeld klopt niet, stelt filosoof Victor Kal. ‘Het is hem te doen om de macht van de leider.’

Portret van Baruch Spinoza (1632-1677). Beeld Getty Images
Portret van Baruch Spinoza (1632-1677).Beeld Getty Images

Victor Kal is een filosoof zoals je ze niet vaak meer tegenkomt. Een aimabele man met een petje, een lange jas, en een boek onder de arm. Wandelend met een student aan zijn zijde, kun je hem in de stad tegenkomen in gesprek over filosofie, religie of de politieke situatie van de dag.

Kal is een liberaal denker voor wie vrijheid, verantwoordelijkheid en mondigheid belangrijke begrippen zijn. Geen verrassing dus dat hij onlangs een boek schreef over de Amsterdamse filosoof die geassocieerd wordt met precies die liberale traditie en met de stad Amsterdam, ­Baruch Spinoza.

Kal schreef De list van Spinoza – De grote gelijkschakeling niet alleen omdat hij van Spinoza houdt, maar ook omdat hij zich zorgen maakt. Zorgen om een politiek fenomeen dat hij met het woord fascisme aanduidt en dat, volgens Kal, door Spinoza wordt geanalyseerd.

Het blijft overigens niet bij analyse, Spinoza verschijnt in Kals werk als verdediger van het fascisme: “Spinoza is niet de filosoof van de vrijheid, maar veel eerder een sluw politiek denker in de traditie van Machiavelli en Hobbes, die zich bezighoudt met macht, orde, veiligheid en het idee van een groot leider.”

Eenvoudig fenomeen

Niet de grote Amsterdamse liberaal dus, maar een uitgesproken voorvechter van een machtspolitiek die via list en bedrog het volk eronder probeert te houden. Kal: “Fascisme, dat woordje klinkt misschien gevaarlijk, toch moeten we niet bang zijn het in de mond te nemen.”

Het gaat volgens hem om een redelijk eenvoudig fenomeen. Een methode zou je kunnen zeggen, van een leider die het volk aan zich bindt door middel van een verhaal, een mythe waarin hijzelf verschijnt als de grote redder die het volk zal verlossen uit een penibele situatie. “De fascist weet de mensen te mobiliseren voor zijn zaak door ze mee te nemen in een retorische valstrik. Als theoreticus van het fascisme is het Spinoza te doen om de macht van de leider.”

Spinoza werd al tijdens zijn leven in de zeventiende eeuw door de Portugese synagoge in de ban gedaan en heeft, zo stelt Kal, mede naar aanleiding van die gebeurtenis het imago verworven van een vrijdenker; iemand die tegen de stroom ingaat, zich niets gelegen laat liggen aan wat gangbaar is.

Onjuist beeld

Volgens Kal is Spinoza eigenlijk pas in de afgelopen vijftig jaar bekend komen te staan als voorvechter van de liberale democratie en de waarden die daarbij horen zoals tolerantie, en vrijheid van meningsuiting. Hij is door zijn aanhangers letterlijk en figuurlijk op een voetstuk gezet. Niet alleen heeft hij naast de Stopera in Amsterdam een standbeeld gekregen, zijn naam wordt geassocieerd met juist die waarden die ook voor Kal zelf belangrijk zijn. Een typisch modern filosoof, zou je bijna zeggen.

Victor Kal: ‘Ik wil laten zien wat deze held van de filosofie werkelijk heeft gepresteerd.’ Beeld Maarten Kal
Victor Kal: ‘Ik wil laten zien wat deze held van de filosofie werkelijk heeft gepresteerd.’Beeld Maarten Kal

“Geen ander beeld van deze Amsterdamse dwarsdenker is zo onjuist,” zegt Kal. “Spinoza is geen filosoof van de liberale moderne wereld, maar bij uitstek een politiek en psychologisch denker die het fascisme als methode ziet om de eenheid en samenhang in de samenleving te beschermen. Mijn motief om het boek te maken is dat ik de gangbare interpretatie van Spinoza wil bestrijden en dat ik wil laten zien wat deze held van de filosofie werkelijk heeft gepresteerd. Spinoza is een conservatief denker die werkelijk inzicht kan bieden in het fascisme zoals dat zich ook vandaag overal in de wereld voordoet.”

Een verdediging van Spinoza tegen zijn hedendaagse vrienden dus.

Spinoza oriënteert zich op het verhaal van Mozes uit de Bijbel. Een verhaal dat voor Kal juist in het teken staat van mondigheid en vrijheid verwordt in Spinoza’s Theologisch-politiek practaat uit 1670 tot een verhaal over list, manipulatie, en bedrog. Mozes is voor Spinoza het grote voorbeeld: een leider die zich presenteert als de stem van God. Mozes is voor Spinoza de norm voor effectief leiderschap. Kal zegt daarover: “In mijn ogen is dit een lezing van Mozes die recht ingaat tegen wat het bijbelverhaal wil zeggen. Zoals Spinoza het presenteert houdt Mozes het volk een wet voor die bedoeld is om het te temmen. Maar zoals ik het zie, is de wet die Mozes presenteert bedoeld om de burgers te emanciperen tot vrije burgers. Bij Spinoza gaat het om bevoogding, in mijn lezing gaat het juist om ontvoogding.”

Manipulatieve toekomstfantasie

“In Nederland wordt het fascisme geassocieerd met de bezetting door de Duitsers, een vreemde macht, en nooit met onze eigen politieke situatie. Daarom hebben we het liever over populistische politiek. Zeker de associatie met een toonbeeld van de liberale samenleving zoals Spinoza is uit den boze. Toch laat juist deze denker de kern van het fascisme duidelijk zien.”

Met de ‘gelijkschakeling’ uit de ondertitel van zijn boek verwijst Kal naar die kern: naar het idee dat de neuzen van het volk allemaal dezelfde kant op moeten staan. Wat je daarvoor nodig hebt, is een leider, een mooi verhaal en volgers. Met dat verhaal, die mythe, kan die leider zijn volgelingen in het gareel houden, betoogt Kal.

Als je aan Trump denkt in de VS, aan Baudet in Nederland of aan Poetin in Rusland, heb je een paar voorbeelden. Hun volgers marcheren dan niet dagelijks door de straten, maar op platforms als Twitter worden hun mythes voorgeschoteld over een beter land, een veiliger toekomst, law and order. Op zichzelf nobele doelstellingen, maar ten koste waarvan en met het oog waarop worden die toekomstbeelden geschetst? “Spinoza laat stapsgewijs zien dat juist dit soort toekomstfantasie als doel heeft de leider in het zadel te houden en het volk onder de duim.”

Als je het Kal vraagt, is de liberale democratie zonder een op de juiste manier opgevatte religieuze wet gedoemd ten prooi te vallen aan dit type machtspolitiek. Het woordje constitutie staat voor hem centraal. Een wet die bevrijdend werkt. Een wet die de zaak waar het om gaat open laat en openheid tot cultuur weet te maken.

Victor Kal: De list van Spinoza. Prometheus, €19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden