PlusAchtergrond

Explicateur, huishumorist en lachtraan-uitperser: Leon Boedels was een van de pioniers van de film

Hij was geboren in Rotterdam, maar werd beroemd in Amsterdam als coupletzanger en huiskomiek van het Flora Theater in de Amstelstraat. Leon Boedels was ook een van de pioniers van de film in Nederland.

Leon Boedels – met sigaar en hoge hoed – in 1903 voor de Stads­schouwburg. Beeld Stadsarchief Amsterdam
Leon Boedels – met sigaar en hoge hoed – in 1903 voor de Stads­schouwburg.Beeld Stadsarchief Amsterdam

De Keulse banketbakker Franz ­Anton Nöggerath opende op 11 november 1892 in de Amstelstraat Concertzaal Flora. De zaal groeide in de loop der jaren uit van een café chantant tot een groot theater voor variétévoorstellingen. In die voorstellingen was de coupletzanger een vast onderdeel. Hij zong liedjes met een actueel onderwerp, waarvan de tekst in de pauze werd verkocht. Zo kwam Leon Boedels kort na de opening bij Flora terecht en hij had onmiddellijk succes.

Het blad De Kijker noemde hem in 1899 ‘de ­beroemdste beroemdheid Leon Boedels, de lachtraan-uitperser, het ideaal van alle nette meisjes, de komiek der komieken, jé populaire man. Flora heeft zijn eigen publiek dat zich daar en nergens anders vermaakt.’ Hij was als Lion Boedels op 28 februari 1866 geboren in Rotterdam. Zijn vader was danser en dansleraar, later rekwisiteur van de Rotterdamse Schouwburg. Toen Leon 6 jaar oud was, speelde hij dankzij zijn vader een eerste toneelrolletje. Daarna kreeg hij diverse komische rollen, leerde viool spelen en dansen. Overdag ging hij naar school en ’s avonds stond hij op de planken. Toen Leon te groot werd voor kinderrollen maar nog te klein was voor het grote mensenwerk, werkte hij drie jaar als diamantslijper in Amsterdam, maar al snel keerde hij terug naar het toneel.

Zijn eerste optreden als variétéartiest vond plaats in december 1884 in Rotterdam. Daarna reisde hij als zanger van de ene stad naar de ­andere, van kermis naar kermis, vaak met de ­bekende Joodse muzikantenfamilie Culp, of met het Specialiteitengezelschap van Frits van Haarlem. Zo belandde hij ook in de café chantants van Amsterdam. Boedels trouwde in ­Amsterdam op 18 januari 1894 met Eléonore Kinsbergen. Nog hetzelfde jaar werd hij regisseur en huishumorist bij Flora. Dat werk bleef hij doen totdat het theater in 1929 door brand werd verwoest.

Filmfabriek

Bij Nöggerath ontwikkelde Boedels zich ook tot filmpionier. Nöggerath begon in oktober 1896 met het vertonen van films in Flora, de eerste plaats waar in Amsterdam film bekeken kon worden. Op het dak van het theater liet hij een filmstudio bouwen en zijn ‘filmfabriek’ maakte de allervroegste Nederlandse films. Boedels werd in 1929 over die vroege activiteiten geïnterviewd. Boedels: “Toen de heer Nöggerath met zijn films begon, leerde ik het apparaat ­bedienen en trad verder op als explicateur. Het was een geweldige attractie in die dagen.”

De Amstel­straat, met het Flora Theater, op een tekening uit 1916. Beeld
De Amstel­straat, met het Flora Theater, op een tekening uit 1916.

Voor Nöggerath begon Boedels filmopnamen te maken van actuele gebeurtenissen, zoals de kroningsfeesten van koningin Wilhelmina, ­oefeningen van de brandweer of de ramp met de veerboot Berlin. In 1899 kreeg hij op de Gentse Tentoonstelling de Belgische koning Leopold voor de lens. Zelf was hij ook een bezienswaardigheid. Amsterdammers zagen hem vaak ­lopen in de Kalverstraat en op het Rembrandtplein, een sigaar tussen de lippen ­geklemd, deftig gekleed in een zwarte jas, met een wit vest en zijn onafscheidelijke hoge glimmende cylinderhoed van zwarte zijde.

Op 29 augustus 1902 werd het Floratheater grotendeels verwoest door brand, maar snel herbouwd en op 17 december 1903 heropend. In het nieuwe theater werden weer variété­voorstellingen gegeven en revues en operettes opgevoerd. De programma’s werden vaak met films besloten. Nöggerath opende in 1907 een heuse bioscoop in de Reguliersbreestraat, waarvan de gevel nog bestaat.

Actuele voordrachten

In de jaren 1905 en 1906 maakte Boedels ook nog zeker 34 plaatopnamen, maar zijn roem was vooral gebaseerd op zijn succes als couplet­zanger. Als er overdag iets in het nieuws was, zong Boedels daar dezelfde avond nog over in het theater – de mensen gingen naar Flora om te horen wat hij over de actualiteit te zeggen had. Tijdens de Tweede Boerenoorlog (1899-1902) had Boedels elke avond op het toneel een telegraaf staan van het persbureau Reuter. Het nieuws dat hij heet van de naald per telegram ontving, verwerkte hij ter plekke in zijn voordrachten.

Publieke belangstelling

In 1927 maakte Leon Boedels nog een theatertournee als humorist, maar met Flora ging het slecht. In december 1927 vroeg het theater surseance aan, in oktober 1928 kocht de bioscoopexploitant Jean Desmet het theater op de veiling. Hij zette het bedrijf op de oude voet voort en liet er operettes opvoeren, maar in de nacht van 11 op 12 februari 1929 brandde het Floratheater helemaal uit. Boedels kwam zonder werk te zitten, moest zijn woning aan de Amstel verlaten en noodgedwongen weer gaan optreden in Amsterdamse bioscooptheaters. Ook buiten de hoofdstad kreeg hij engagementen. Bij zijn 45-jarig artiestenjubileum maakte hij een tournee, met zijn oude repertoire en nieuwe cabaretliedjes.

null Beeld

Leon Boedels overleed op 6 april 1930 na een kort ziekbed in Amsterdam. Hij werd begraven op de Joodse begraafplaats in Diemen. Het ­Polygoon bioscoopjournaal toonde de begrafenisstoet in de Amstelstraat, de ­publieke belangstelling was enorm.

In het juninummer van Ons Amsterdam staat een uitgebreide versie van dit verhaal: onsamsterdam.nl

Amsterdam op hol

Leon Boedels regisseerde bij Nöggerath’s Filmfabriek in Sloten een groot aantal films. Van pakkende smartlappen als Een schandaal in Flora! en Onschuldig veroordeeld, tot De Greep. Deze film uit 1908, met Louis Bouwmeester, wordt beschouwd als de eerste Nederlandse horrorfilm. Boedels regisseerde ook historische drama’s als Graaf Willem IV van Holland en Don Juan. Bijzonder is de film Amsterdam op hol, aangekondigd als ‘een wilde achtervolging door de straten van Amsterdam’. Daarin rent de acteur Isidoor Zwaaf door de Amsterdamse straten om op tijd te zijn voor de voorstelling in het Floratheater.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden