PlusExclusief

Experts: peperdure Amsterdamse infrawensen maken in Den Haag geen schijn van kans

De gemeente Amsterdam wil meer geld van het Rijk om de infrastructuur te verbeteren. Beeld Getty/Beeldbewerking Het Parool
De gemeente Amsterdam wil meer geld van het Rijk om de infrastructuur te verbeteren.Beeld Getty/Beeldbewerking Het Parool

Sporen en wegen langs de Zuidas ondergronds, de Noord/Zuidlijn verlengen, de Ringlijn afbouwen, een metro naar Almere en een brug over het IJ. Amsterdam heeft peperdure wensen in Den Haag neergelegd. Die gaan niet in vervulling, zeggen deskundigen.

Bas Soetenhorst en Herman Stil

Half april zou de knoop worden doorgehakt: dan móest er een akkoord liggen tussen het rijk en Amsterdam over de circa 1,2 miljard euro die hoofdpijnproject Zuidasdok extra gaat kosten, bovenop de begrote 2 miljard. We zijn nu vijf maanden verder en nog is er geen besluit. Partijen maken zich op voor een nieuwe onderhandelingsronde over de vraag wie voor hoeveel opdraait bij de kostenexplosie.

Naast de Zuidas heeft Amsterdam nog een trits andere infrastructuurwensen in Den Haag neergelegd. Zo wil het de Noord/Zuidlijn doortrekken naar Schiphol en Hoofddorp en het ontbrekende stukje metroring tussen Isolatorweg en Centraal Station aanleggen, zodat de geplande nieuwbouwwijken van Haven-Stad straks goed bereikbaar zijn.

Daarnaast willen Amsterdam en Almere een spoorverbinding van IJburg, door het IJmeer naar Almere als alternatief voor de overvolle treinen tussen beide steden, zodat nieuwe ­woningen in Flevoland dichter bij de werkgelegenheid in de regio Amsterdam komen te liggen. En om nieuwe woonwijken in Amsterdam-Noord te ontsluiten, wenst de gemeente vurig een brug over het IJ.

Acht miljard euro

“Het totale wensenpakket kost circa acht miljard euro,” zegt Friso de Zeeuw, oud-directeur van gebiedsontwikkelaar BPD (voorheen Bouwfonds) en voormalig provinciebestuurder. “Dat wordt hem niet. Naast de nu al goedgekeurde nationale infrastructuurprojecten heeft Den Haag voor heel Nederland nog 6 miljard euro beschikbaar voor nieuwe auto- en ov-verbindingen, gekoppeld aan woningbouwlocaties.”

Het tekort voor Zuidasdok zal volgens hem wel worden bijgepast. “En ik verwacht dat van de andere projecten, de verlengde Noord/Zuidlijn de meeste kans maakt. Zowel in Amsterdam als in Haarlemmermeer kan dat gekoppeld worden aan woningbouw. Bovendien wordt Schiphol beter bereikbaar voor forenzen.”

Daarmee is het volgens De Zeeuw wel bekeken. “Mij lijkt de brug over het IJ voorlopig kansloos. Ik zou niet weten welk geldpotje van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat dat kan opvangen. Amsterdam heeft het geld ook niet.”

Het idee achter de IJmeerlijn vindt hij ‘niet onzinnig’. “Maar in Almere Pampus komt nu een windmolenpark, geen woonwijk. Het duurt nog vijftien tot twintig jaar voordat daar nieuwe stedelijke ontwikkeling plaatsvindt.”

Hetzelfde geldt voor het doortrekken van de Ringlijn om toekomstige woonwijken te ontsluiten. “Sommige bouwprojecten in Haven-Stad staan op de planning voor 2040. Er zijn veel goedkopere oplossingen denkbaar. En in Den Haag zijn er flinke bedenkingen over wat woningbouw daar betekent voor de bedrijvigheid in de haven, onder meer bij de VVD en het ministerie van Economische Zaken.”

Haven uitbreiden

Deze week stemde een krappe Kamermeerderheid in met een motie van VVD en CDA voor onderzoek naar aanleg van een extra havenbekken in de Houtrakpolder, mede als oplossing voor bedrijvigheid in het bestaande havengebied die moet wijken voor de nieuwbouw.

Het inwisselen van groen voor havengebied is in de gemeenteraad omstreden. Een voorstel van collegepartij GroenLinks, om vast te leggen dat de Houtrakpolder natuurgebied blijft, kreeg in 2020 net geen meerderheid.

Daardoor blijft de polder ‘strategische reserve’ voor uitbreiding van de haven, maar alleen als de bestaande ruimte maximaal is benut. “Er is nog heel veel ruimte voor de haven, ook na de realisatie van Haven-Stad,” zegt GroenLinksfractievoorzitter Zeeger Ernsting. “Dat neemt maar een klein stukje van de haven in.”

Amsterdams verzet tegen de Kamermotie kan de welwillendheid in Den Haag temperen jegens alle infrastructurele wensen, ook bij het Zuidasdok. De VVD vindt dat als Amsterdam daar zo graag de A10 in een tunnel wil leggen, het zelf mag opdraaien voor alle kostenoverschrijdingen.

Regeringspartij D66 daarentegen is krachtig pleitbezorger van de ondertunneling en uitbreiding van station Zuid. “In zo’n beetje elk debat zeg ik hoe belangrijk het is, niet alleen voor Amsterdam, maar ook voor de mobiliteit in de regio en het nationaal en internationaal treinverkeer,” zegt D66-Kamerlid Lisa van Ginneken.

Op Prinsjesdag presenteert het kabinet ook zijn nieuwe Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (Mirt) met daarin plannen voor landelijke infrastructuur. De meeste Amsterdamse projecten zitten daar niet bij. Dat moet ook niet meer gebeuren, zegt Bert van Wee hoogleraar transportbeleid aan de Technische Universiteit Delft.

“Er hoeft, bovenop wat al in de pijplijn zit, niet veel meer geld bij voor nieuwe wegen en spoorwegen. Er komen steeds minder Nederlanders, steeds meer bedrijven bieden flexibele werktijden of werk vanuit huis. Het is zonde om, zoals nu gebeurt, wegen en spoorlijnen uit te breiden alleen om de korte spitsdrukte op te vangen. Je kunt veel beter reizen in de spits duurder maken en afspraken maken met bedrijven, scholen en universiteiten om tijden te spreiden.”

“We moeten ons echt drie keer achter de oren krabben als we, naast de projecten die nu al zijn gefinancierd nog eens extra infrastructuur gaan bekostigen. We kunnen dat geld beter besteden aan betere inpassing van infrastructuur in stedelijk gebied.”

Van Wee ziet om die reden wel het nut van het Zuidasproject, dat naast uitbreiding van sporen en wegen ook zorgt dat het verkeersriool in Amsterdam-Zuid grotendeels ondergronds gaat. “Alhoewel men zich wel moet afvragen of dat nog wel rendabel is nu de kosten meer dan 50 procent stijgen.”

Politiek trapezewerk

Tot nu toe houdt Amsterdam krampachtig vast aan alle infrastructuurwensen. “Er zijn meer grote steden en agglomeraties dan alleen Amsterdam,” zegt adviseur De Zeeuw. “Bij de VVD, CDA en ChristenUnie is de wens ook: niet alles naar de Randstad.”

Eind dit jaar moet een principebesluit vallen over die investeringen in infrastructuur. “Het rijk zal afspraken daarover met Amsterdam verbinden met een besluit over wie de kostenoverschrijding van het Zuidasdok draagt. Het lijkt me politiek trapezewerk hoe je dat allemaal met elkaar verbindt.”

De vluchtroute is om van al die plannen een ‘studieproject’ te maken. “Dan kunnen Amsterdam en de regio gezichtsverlies beperken. Dan lijkt het net alsof het niet van de baan is. Maar dat betekent dat het nog decennia zal duren, als het er al komt.”

Beklonken deals zijn nog zo zeker niet

Van het Amsterdamse wensenlijstje heeft het verlengen van de Noord/Zuidlijn tot Schiphol de langste geschiedenis. In een brochure van openbaarvervoersbedrijf GVB uit 1993 – 25 jaar voordat de metrolijn werd geopend – lag het zuidelijke eindpunt al bij Hoofddorp in plaats van bij station Zuid. Sindsdien wordt om de zoveel tijd gemeld dat het doortrekken van de lijn nu echt beklonken is. Maar ook anno 2022 is dat nog toekomstmuziek.

Vorig jaar ging de vlag uit op het Amsterdamse stadhuis, omdat het kabinet er 1,5 miljard euro voor reserveerde. Maar er zat een adder onder het gras, want regeringsadviseurs vonden de opbrengsten van de investering onduidelijk. Het bedrag kan nog worden verkleind of zelfs geheel worden geschrapt.

In totaal is het project geraamd op 3 miljard euro, waarvan 1 miljard moet komen van de gemeente Amsterdam, NS, de provincie, Schiphol, Haarlemmermeer Noord-Holland en de Vervoerregio Amsterdam. Onduidelijk is of Schiphol die afspraak nog kan nakomen, nu de luchthaven moet krimpen.

Er is een plan B. Als Den Haag niet met geld over de brug komt, zouden automobilisten en treinreizigers een ‘bereikbaarheidstoeslag’ moeten betalen. Dat zou vanaf 2036 1,5 miljard euro per jaar opleveren. Op het moment dat dat bedrag bijeen is opgehaald, zou die bereikbaarheidstoeslag weer worden afgeschaft.

Voor Amsterdam is verlenging van de Noord/Zuidlijn onlosmakelijk verbonden met een andere hartenwens: het afbouwen van het laatste stukje Ringlijn tussen Isolatorweg en Centraal Station, wat 1,7 miljard euro kost. Volgens de hoofdstad is dat cruciaal voor de bereikbaarheid van de zeker veertigduizend woningen die moeten komen in Haven-Stad, een nieuw woongebied in het huidige industriegebied tussen Sloterdijk, Westerpark.

Den Haag weigert het sluiten van de Ringlijn te zien als een ‘packagedeal’ met het verlengen van de Noord/Zuidlijn. Dat het Centraal Planbureau vraagtekens zet bij de toegevoegde waarde ervan, is een veeg teken voor de kansen op rijksfinanciering.

Dat ligt anders bij Zuidasdok, met inmiddels 3,25 miljard euro het duurste infrastructuurproject van Nederland. Daar wordt een kilometer van de ringweg A10 ondergronds om ruimte te maken voor een uitbreiding van station Zuid en het doortrekken van de Noord/Zuidlijn. De werkzaamheden liggen al tweeënhalf jaar vrijwel stil, na een kostenruzie tussen Rijkswaterstaat en de aannemers.

De ervaring leert dat bestuurlijk Nederland altijd weer een ontsnappingsroute vindt. Waarschijnlijk zal Amsterdam dan wel afstand moeten doen van de in 2012 met de regering gemaakte afspraak dat de stad hooguit 260 miljoen euro bijdraagt. Minister Mark Harbers van Infrastructuur zinspeelde dit voorjaar op een uitgeklede versie van het plan, waarbij alleen de ringweg in zuidelijke richting in een tunnel komt.

De werkzaamheden aan het Zuidasdok liggen al ruim tweeënhalf jaar stil. Beeld Jakob van Vliet
De werkzaamheden aan het Zuidasdok liggen al ruim tweeënhalf jaar stil.Beeld Jakob van Vliet

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden