Plus Achtergrond

Etnisch profileren: hoe kunnen agenten het wel goed doen bij controles?

De Amsterdamse gemeenteraad wil proactieve politiecontroles afschaffen tot een einde komt aan etnisch profileren door agenten. Maar hoe moet dat eigenlijk?

Beeld Rosa Snijders

Vooropgesteld: “Het is goed dat de politie de veiligheid probeert te waarborgen en criminaliteit wil voorkomen door proactieve controles,” zegt Peter Rodrigues, hoogleraar immigratierecht aan de Universiteit Leiden. Maar het moet anders, radicaal anders zelfs. 

De politie-eenheid Amsterdam heeft al sinds 2012 aandacht voor het probleem, toch is er geen eind gekomen aan het staande houden van mensen op basis van enkel hun huidskleur, ras of nationaliteit, zo bleek eerder dit jaar uit onderzoek van de gemeente, politie en justitie. De Amsterdamse gemeenteraad heeft burgemeester Halsema deze week gedwongen het onderwerp te agenderen bij de hoofdofficier van justitie en de korpsleiding. Maar hoe kunnen agenten het wel goed doen bij controles?

“Agenten moeten zich bewust worden van hun vooroordelen en waar hun handelen vandaan komt. Dan kunnen ze daar tegenwicht aan bieden,” zegt Rodrigues, die samen met Maartje van der Woude, hoogleraar rechtssociologie, een wetenschappelijk artikel schreef over proactieve politiecontroles (controles zonder directe aanleiding) en het onderscheid naar ­etniciteit of nationaliteit. Het is namelijk niet altijd kwaadwillendheid van de dienders, benadrukt hij. “Soms is het simpelweg tunnelvisie of onhandigheid.”

Uitleg

Volgens de hoogleraar, die in samenwerking met de Anne Frank Stichting ook trainingen geeft bij de politie tegen discriminatie en etnisch profileren, is communiceren heel belangrijk. “Dienders moeten altijd uitleggen waarom ze iemand staande houden. Op basis van wat gebeurt dat?” Het dwingt ze na te denken over hun handelen en vooroordelen.

 Iemand staande houden op basis van huidskleur, nationaliteit of geloofsuiting is geen legitieme reden, maar wat wel? “Objectieve gedragingen zijn gerechtvaardigde redenen.” Hinderlijk gedrag bijvoorbeeld, zoals te lang links rijden op de weg. Of als iemand de boel ophoudt in een winkelstraat of afwijkend gedrag vertoont. “Je moet dan ook aan de persoon in kwestie uitleggen dat het feit dat hij of zij zich op een bepaalde manier gedroeg de reden is dat de staande houding plaatsvindt.”

Individu

Een voorbeeld: uit CBS-cijfers blijkt dat in 2017 mensen met een Antilliaanse achtergrond relatief het vaakst werden verdacht van een misdrijf, vijf keer zo vaak als personen met een Nederlandse achtergrond van dezelfde leeftijd. Alleen in de categorie jongvolwassenen van 18 tot 25 jaar betreft het vaker mensen met een Marokkaanse achtergrond. Die cijfers kennen agenten ook. “Maar ook met die kennis is het niet legitiem om bij een proactieve controle iemand met een Antilliaanse of Marokkaanse achtergrond eerder aan te houden dan iemand met een Nederlandse achtergrond. Iedere burger is immers een individu dat enkel verantwoordelijk mag worden gehouden voor de eigen daden.”

En hoe zit dat bij de vreemdelingenpolitie, die er is om mensen zonder de Nederlandse nationaliteit op te sporen? “Daarvoor geldt hetzelfde. Je mag mensen niet stoppen omdat ze er niet Nederlands uitzien. Dat kan niet meer in deze tijd. Objectieve gedragingen, daar gaat het om. Bijvoorbeeld als mensen bedelen. Dat is een objectieve waarneming en zou een signaal kunnen zijn dat iemand hier geen uitkering heeft. Of bij verward gedrag.”

Jair Schalkwijk van politiewaakhond Control Alt Delete haalt een andere, ‘waterdichte’ oplossing aan: aselectief selecteren. “Bij proactieve verkeerscontroles kun je bijvoorbeeld elke derde persoon of scooter aanhouden. Of iedereen. Met deze instructie voorkom je dat agenten afgaan op vooroordelen die ze bewust of onbewust hebben.”

Vertekend beeld

Maar menselijk zijn ze, die vooroordelen. “Agenten die op straat werken, krijgen een vertekend beeld van de werkelijkheid. Dat zou ook gebeuren als ik een agent was. Een groot deel van de mensen waarmee de politie te maken krijgt, heeft dezelfde achtergrond. Dat brengt vooroordelen met zich mee, niet zelden wordt dat beeld gegeneraliseerd en in een volgende situatie wordt vervolgens op basis van ervaringen gehandeld,” zegt de hoogleraar.

Dit is bij wet verboden en heeft vaak grote gevolgen voor het slachtoffer. “Het is vernederend en mensonterend elke keer staande te worden gehouden zonder reden,” zei Anas Ulichki (42) eerder al in Het Parool. De inwoner van Osdorp is meerdere keren zonder reden aangehouden. “Om niets. Omdat ik niet blank ben.” Nu ontwijkt hij agenten het liefst.

Ook de rest van de maatschappij is erbij gebaat een einde te maken aan etnisch profileren. Rodrigues: “Zeventig procent van de criminaliteit wordt opgelost met hulp van burgers. Dat noemen we community intelligence. Wie het vertrouwen verliest in de politie, zoals de burgers die structureel vaker worden aangehouden zonder dat daar een aanleiding voor is, zullen ook geen meldingen meer doen bij de politie. Daarmee wordt ook de veiligheid van anderen in de samenleving geschaad en verslechtert de informatiepositie van de politie.”

Rodriques: “Er is een drastische cultuurverandering nodig binnen de politieorganisatie. Die is nog te weinig divers.”

Eind 2018 wilde de Nationale politie dat 25 procent van de aspiranten een migratieachtegrond zou hebben. Uit de jaarcijfers blijkt dat slechts 22,4 procent van de instroom in 2018 een dubbele culturele achtergrond had, dat is zelfs minder dan het jaar ervoor.

De politie zou een afspiegeling van de maatschappij moeten zijn, vindt de hoogleraar. Agenten kunnen zich eraan optrekken als ze zien dat verschillende mensen goed samenwerken en dat in de praktijk benutten.

Andere cultuur

Naar aanleiding van het onderzoeksrapport over etnisch profileren heeft de politie Amsterdam een plan van aanpak opgesteld om het voortaan beter te doen. Daarvoor moet de cultuur veranderen, erkent de politie. Met name beter communiceren en reflecteren is een punt van aandacht. Een vierstappenplan (‘selecteren’, ‘uitleggen’, ‘bejegenen’ en ‘reflecteren’) moet voorkomen dat agenten zich laten leiden door subjectieve waarnemingen. Ook moeten uiterlijk 1 juli op elk basisteam twee ambassadeurs actief zijn die andere politiemedewerkers coachen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden