Plus Adieu aardgas

Een voorwaarde voor geothermie is dat de bron dichtbij is

Waarop brandt straks in Amsterdam de verwarming als cv-ketels en gaskachels uit den boze raken vanwege het klimaat? Vandaag: geothermie.

Beeld ANP

De techniek staat voor niets, dat is wat klimaatminister Eric Wiebes vorig jaar wilde laten zien aan cabaretier Guido Weijers. In Den Haag brachten ze samen een bezoek aan de eerste ­geothermieboorputten die in Nederland binnen een stad zijn geslagen. De aardwarmte die daar straks van een diepte van 2000 meter naar bovenkomt, moet genoeg zijn om 4000 woningen te verwarmen.

Want dat is hoe het werkt bij geothermie: zo ver onder de grond wordt water als vanzelf warm door de uitstraling vanuit het diepste binnenste van de aarde. Dus hoe dieper we boren, des te meer warmte kunnen we bovenhalen - met elke honderd meter loopt de temperatuur van het opgepompte water met drie graden Celsius op. In het zuidwesten van Den Haag gaat het om warmte van 78 graden. En dat het hele jaar door, dus ook hartje winter.

Wiebes wees om zich heen naar de portiekflats uit de jaren zeventig, verouderd en slecht geïsoleerd. Cabaretier Weijers had hem net verteld dat hij zijn eigen woning verwarmt vanuit een WKO (warmte-koudeopslag) van zo'n honderd meter diep. In zijn nieuwbouwwoning heeft hij genoeg aan 'lagetemperatuurverwarming' van hooguit 30 graden. Wiebes: "Maar als we dat hier doen, houden de mensen het koud."

Warmtenetten
Weijers was bezorgd. In een ingezonden brief in Het Parool had hij Wiebes erop aangesproken dat die zowel minister van Klimaat als van Economische Zaken was geworden. Kon dat wel? Wiebes wilde hem graag geruststellen en nam Weijers mee op werkbezoek naar de Haagse Aardwarmte Leyweg. De operatie om miljoenen woningen van het aardgas te halen valt volgens Wiebes prima te combineren met een bloeiende economie. "Een gi-gan-ti-sche taak," zei de minister. "Maar wat is een ander woord voor gigantische taak? Banen!"

De verwachtingen rond aardwarmte zijn hooggespannen. Nu telt Nederland 23 'doubletten' - twee boorputten per geothermiebron, want het opgepompte water moet onder de grond ook weer worden aangevuld. Tot 2030 volgt een vertienvoudiging, volgens een rapport van onderzoeksbureau McKinsey.

Tegen die tijd kan geothermie goed zijn voor 5 procent van de Nederlandse warmtebehoefte, om te beginnen in de glastuinbouw. Na 2030 gaat het hard, volgens McKinsey. Met 700 doubletten rond 2050 gaat het zelfs om een kwart van de Nederlandse warmtebehoefte, inclusief die van honderdduizenden woningen.

Rond Amsterdam wordt daarom ook al hardop gedacht over de mogelijkheid de grote warmtenetten die door de stad slingeren aan te sluiten op geothermie als alternatief voor Nuons gas­gestookte energiecentrale bij Diemen. Maar of het lukt, is de vraag. Vandaar ook dat Nuon voor de komende twaalf jaar eerst een biomassaketel wil bouwen.

Ultradiep
Want een voorwaarde voor geothermie is wel dat de aardwarmte van vlakbij komt en makkelijk kan worden aangeboord. Daarover tast men rond Amsterdam nog in het duister. Nuon is een zoektocht gestart bij Almere.

In Noord-Holland kijkt de provincie intussen voorzichtig om zich heen. Waar de poreuze aardlagen te vinden zijn die zich lenen voor geothermie is alleen zo'n beetje bekend voor gebieden waar de ondergrond precies in kaart is gebracht voor de winning van olie en gas, en dat geldt hier alleen voor de noordelijke helft van de provincie.

Geothermie is toch al met veel onzekerheden omgeven. Het McKinseyrapport is meteen doorgestuurd naar de onderhandelingstafel voor het klimaatakkoord, maar daar werden de conclusies toch wel erg ambitieus bevonden en ook het Planbureau voor de Leefomgeving noemt ze 'onvoldoende onderbouwd'. Intussen heeft het Staatstoezicht op de Mijnen al een paar keer zijn tanden laten zien, onlangs nog vanwege de chemische middelen die in de boorputten worden gebruikt om roest te voorkomen. Eerder zette de toezichthouder al vraagtekens bij de 'zwakke veiligheidscultuur' rond geothermie, waar onvoldoende acht wordt geslagen op veiligheid- en milieurisico's en financiële buffers.

Geothermie gaat toch al met vallen en opstaan, zoals vorig jaar meteen duidelijk werd bij de eerste boring naar ultradiepe geothermie - dieper dan 4 kilometer - in het Westland. In 100 dagen kwam de 52 meter hoge boorinstallatie inderdaad tot 4 kilometer diep om daar te ontdekken dat de aangeboorde zandsteenlaag te weinig water doorliet. De warmte, 130 graden, was daardoor niet naar boven te halen.

Uiteindelijk moest het consortium van 49 bedrijven genoegen nemen met warmtewinning van halverwege de boorput, op 2,3 kilometer. Een teleurstelling. De tot dusver aangeboorde warmte is prima voor de glastuinbouw en voor woningen, maar pas bij ultradiepe geothermie worden de temperaturen interessant voor de industrie.

Uitstel
Vallen en opstaan lijkt ook kenmerkend voor de geothermiebron die minister Wiebes zo graag aan cabaretier Guido Weijers wilde laten zien. Sinds het boren van de doubletten in 2010 is alleen tijdelijk warmte naar boven gehaald. In 2013 volgde zelfs een faillissement, omdat de bouw van de woningen die moesten worden aangesloten, stilviel door de crisis. De aardwarmteplannen van de gemeente Den Haag, twee energiebedrijven en twee woningcorporaties hadden toen al 21 miljoen euro gekost.

Het is kenmerkend voor geothermie, zei operator Saskia Hagedoorn in het kathedraalvormige ketelhuis van de aardwarmtecentrale. Alle kosten komen ver voor de baat uit, met een flinke onzekerheid over wat onder de grond wordt aangetroffen. "Tot het moment dat je zeker weet of het lukt, heb je al miljoenen euro's uitgegeven."

En nog steeds is er geen duidelijkheid over de datum waarop de eerste Nederlandse woningen worden verwarmd door geothermie. Eerst moesten de jarenlang ongebruikte boorputten nog worden schoongemaakt.

Toen Wiebes en Weijers vorig jaar op bezoek kwamen, was het de bedoeling dat het eind 2018 zover zou zijn. Later dat voorjaar werd de eerste helft van 2019 genoemd als moment waarop de Haagse Aardwarmte Leyweg operationeel zou zijn. Begin dit jaar bleek dit op een informatieavond voor omwonenden uitgesteld naar februari 2020.

Beeld Laura van der Bijl

Zonder gas

Stadsverwarming, warmtepomp, of andere duurzame alternatieven voor de cv-ketel en de gaskachel. De ­actuele opties, in zeven afleveringen.

1. Groengas
2. Aquathermie
3. Zonnewarmte
4. Restwarmte van datacenters
5. Geothermie
6. De warmtepomp
7. De routekaart voor een stad zonder gas

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden