Plus Geschiedenis

Een linkse regent in een opstandige stad

De wat ouderwets ogende burgemeester Ivo Samkalden werd geconfronteerd met Damslapers, de Maagdenhuisbezetting en de Nieuwmarktrellen. Nu is er een vuistdikke biografie. 

Burge­meester Ivo Samkalden tijdens de viering van het 700-jarig bestaan van Amsterdam. Beeld Anefo

Amsterdam verkeerde eind 1969 in een deplo­rabele toestand. De stad was aan het verkrotten, de woningnood was hoog en de economie lag op zijn gat. En het waren roerige, chaotische tijden met de bezetting van het Maagdenhuis, overlast van Dam­slapers en een steeds stijgende schuldenlast. 

‘Is het nog wel leuk om burgemeester van Amsterdam te zijn?’ wilde Het Parool in december 1969 weten van Ivo Samkalden, sinds twee jaar de nieuwe bewoner van de Amsterdamse ambts­woning. “Ja,” was zijn antwoord. “Het is niet meegevallen, maar ook niet tegengevallen.”

Ouderwets ogend

Ivo Samkalden (1912-1995) werd met zijn tweelingbroer Jaap geboren op 10 augustus 1912, in Rotterdam. Voor zijn Joodse ouders Joseph Samkalden en Debora de Beer speelden religie geen of nauwelijks een rol. Na het eindexamen hbs-b volgde de praktijkstudie indologie in Leiden, met oog op een ambtelijke functie in Nederlands-Indië. Met diploma en echtgenote Olga ‘Bum’ Meijers reisde hij winter 1938 af naar de kolonie.

‘Als burgemeester van Amsterdam. Zo zal de lezer zich Ivo Samkalden allereerst herinneren,’ stelt Martijn van Empel in het voorwoord van zijn biografie. ‘Een enigszins ouderwets ogende regent-met-hoed, die te maken kreeg met een reeks gebeurtenissen. 

Hoeveel Amsterdammers zullen zich bewust zijn geweest van een beeld van hun magistraat als jonge gevangene, eerst van de Japanners op Java en daarna van de Indonesische vrijheidsstrijders? Gevangenschap waarin hij telkens weer acuut voor zijn ­leven moest vrezen.’ Na de oorlog zette Samkalden zich in voor snelle erkenning van de onafhankelijkheid van Indonesië.

Hij werd hoogleraar agrarisch recht in Wage­ningen, maar het politieke ambt lonkte. Als minister van Justitie in het kabinet-Cals stond hij de zieke oorlogsmisdadiger Willy Lages toe de gevangenis te verlaten om in Duitsland te sterven.

Dat hij, nota bene als Jood, deze abjecte oorlogsmisdadiger toestond in Duitsland te sterven, is hem volgens Van Empel altijd nagedragen. ‘Maar dat was, naar zijn standvastig uitgedragen mening, niet een zaak van medelijden, maar een zaak van respect voor de Nederlandse rechtsstaat.’

Als PvdA-minister had Samkalden de strubbelingen van partijgenoot Gijs van Hall in Amsterdam met de openbare orde nauwlettend gevolgd. Na diens gedwongen vertrek in 1967 als burgemeester werd de minister zelf gepolst. Die stelde wel eisen voor een verhuizing naar Amsterdam, van extra geld voor jeugdvoorzieningen tot een directe telefoonlijn met de minister-president.

Van Empel denkt dat Samkalden de verantwoordelijkheid niet kon of wilde ont­lopen. Ook uit besef dat hij met de vrijlating van Lages veel Amsterdammers verdriet had gedaan. ‘Hij wist voor zichzelf dat hij daarin juist had gehandeld, maar vond dat hij moest tonen dat hij wel degelijk hart had voor die mensen.’

Klachtenprocedure tegen politie

Wijzer geworden van de fouten van Van Hall wilde Samkalden alles anders doen. Demonstraties werden voortaan vrijelijk toegestaan, mist van te voren aangekondigd. En er kwam een klachtenprocedure voor buitensporig geweld bij politieoptredens.

De Maagdenhuisbezetting in 1969 stelde de nieuwe burgemeester op de proef. Samkalden probeerde tevergeefs de studenten te overreden vrijwillig het bestuurlijk centrum van de Universiteit van Amsterdam te verlaten. De daaropvolgende ontruiming met harde hand verdeelde de PvdA intens. De Nieuw Linksers veroordeelden de inzet van traangas en waterkanon, op de rechterflank had men het optreden graag nog harder gezien. Zelfs oud-premier Willem Drees uitte kritiek op de ‘slappe houding’ van de Amsterdamse burgemeester.

Aanvankelijk tolereerde Samkalden ook de slapende jongeren rond het Nationaal Monument op de Dam. Maar in 1970 stuurde hij alsnog agenten op de Damslapers af: ‘Het monument is niet bedoeld als speel-, lig- of slaapplaats en het is ook geen klimstoel.’

Nieuw hoofdpijndossier

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 1974 diende een nieuwe hoofdpijndossier zich aan: de metroaanleg dwars door de Nieuwmarktbuurt. Na het politieke soebatten werd in maart 1975 tot ontruiming en sloop overgegaan, met de Nieuwmarktrellen als gevolg.

Hetzelfde jaar werd het 700-jarig bestaan van Amsterdam groots gevierd. Met kleine buurtevenementen, tentoonstellingen, de musical De Engel van Amsterdam en de grote publiekstrekker Sail Amsterdam 700, dat sindsdien elke vijf jaar zou worden georganiseerd. 

Als burgemeester moest Samkalden uiteraard opdraven bij allerlei feestelijkheden, van het happen in een reuzenbeschuit met muisjes, het dansen met Jordanese tantes op straat, tot het beantwoorden van de vraag van een kind: ‘Hoe word je burgemeester?’ Hoewel Ivo Samkalden geen innige band hand met de Amsterdammers, deed hij het allemaal wel.

Maleis kwam van pas bij gijzeling consulaat

Met de bezetting door Molukkers van het Indonesische consulaat in Amsterdam op 4 december 1975 werd Ivo Samkalden geconfronteerd met zijn Indische verleden. Bij de ontknoping van de uiteindelijk vijftien dagen durende bezetting voorkwam de burgemeester een bloedbad.

Het was door zijn kennis van het Maleis dat een bestorming door militairen op het laatste moment werd afgeblazen. De bezetters bleken helemaal niet van plan om de gijzelaars te executeren, zoals de bemiddelaars aanvankelijk dachten op te maken uit afgeluisterde telefoongesprekken.

Na toezegging van de regering om serieus met de Molukse gemeenschap in gesprek te gaan, werd de bezetting zonder geweld beëindigd.

Herman van Empel Ivo Samkalden, een rechtlijnig democraat Uitgeverij Prometheus €29,99 416 blz. Beeld Prometheus
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden