PlusAchtergrond

Een jaar later: dit was het effect van corona op Amsterdam

null Beeld Lois Notebaart & Roos van Ees
Beeld Lois Notebaart & Roos van Ees

Precies een jaar geleden werd het eerste coronageval in Nederland vastgesteld. De crisis die daarop volgde, richtte veel schade aan in Amsterdam. Een overzicht.

Groepsimmuniteit is nog ver weg in de stad

Ongeveer een op de zeven Amsterdammers (15 procent) heeft antistoffen tegen het coronavirus, blijkt uit metingen van bloedbank Sanquin onder bloeddonoren. “In werkelijkheid ligt dat percentage waarschijnlijk iets hoger,” zegt viroloog Hans Zaaijer (Sanquin, Amsterdam UMC) doordat bloeddonoren mogelijk gedisciplineerder zijn dan de gemiddelde mens. Ook vinden ze de gezondheid van zichzelf en anderen belangrijk, waardoor ze de coronaregels misschien beter naleven.

Antistoffen

De Amsterdamse GGD gaat ervan uit dat 15 tot 20 procent van de inwoners antistoffen heeft, zegt hoofd infectieziekten Yvonne van Duijnhoven. Dat is inclusief de circa 20.000 gevaccineerde Amsterdammers: voornamelijk zorgpersoneel, 80-plussers en verpleeg­huisbewoners. Het effect van de vaccinaties is al terug te zien in de verpleeghuizen. “We zien daar minder besmettingen, wat zal leiden tot minder sterfgevallen.”

Groepsimmuniteit ontstaat als zo’n 70 procent van de bevolking immuun is. Dat is in de stad ver weg. Over de duur van de immuniteit is viroloog Zaaijer wel optimistisch. “Na een besmetting of vaccinatie ben je naar verwachting een paar jaar immuun. En als je toch opnieuw besmet raakt, zijn de ziektesymptomen vaak milder.”

null Beeld Lois Notebaart & Roos van Ees
Beeld Lois Notebaart & Roos van Ees

Ouderen met migratie­achtergrond vaker op ic

Amsterdamse ouderen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond zijn een zeer kwetsbare groep. Niet alleen door hun leeftijd, maar ook vanwege hun relatief slechte gezondheid: ze hebben vaker dan andere ouderen suikerziekte, overgewicht en hart- en vaatziekten, toont GGD-onderzoek.

Ook liet de informatie aan ouderen in deze gemeenschappen in de eerste golf te wensen over, blijkt uit onderzoek van het Euro-Mediterraan Centrum Migratie en Ontwikkeling (Emcemo) onder ouderen van 58-87 jaar. Bijna 60 procent snapte de informatie niet, meer dan 80 procent was liever in de eigen taal ingelicht, niet in het Nederlands.

Tijdens de eerste coronagolf kwamen covidpatiënten met een Marokkaanse, Turkse of Surinaamse achtergrond zo’n driemaal vaker op de ic terecht dan mensen met een Nederlandse achtergrond, liet een studie van Amsterdam UMC en de GGD zien. Ook ic-arts Armand Girbes (Amsterdam UMC) signaleerde dit. Amsterdammers met een Ghanese achtergrond kwamen zelfs vier keer vaker op de ic.

Betere informatie

Of de tweede golf ook zo’n verschil tussen Amsterdammers met en zonder migratieachtergrond kende, wordt nog onderzocht. Ook moet nog blijken of de sterftecijfers tussen diverse groepen in Amsterdam verschillen. Onderzoek in de VS en het Verenigd Koninkrijk wijst op meer sterfte in minderheidsgroepen.

“De voorlichting onder Amsterdammers met een migratieachtergrond is tijdens de pandemie verbeterd,” zegt Tjalling Leenstra, arts Maatschappij & Gezondheid en epidemioloog bij de GGD. “De ­cijfers van Emcemo reflecteren de situatie tot september 2020, maar de GGD heeft ingezet op meer en betere communicatie.” Om Marokkaanse Amsterdammers tegemoet te komen, maakte de GGD bijvoorbeeld samen met Emcemo filmpjes in het Berbers. Ook wordt samengewerkt met moskee­besturen en imams. ­Bijeenkomsten waar de GGD in moskeeën uitleg geeft over het virus worden via Facebook gestreamd. De GGD zoekt via radiozenders als Akosanoma, Recogin en Hi contact met de Ghanese populatie.

De communicatie met ouderen van Turkse en Marokkaanse komaf gaat nu ook over de vaccinatiebereidheid, zegt Leenstra. “Er zijn geen aanwijzingen dat die lager ligt dan onder andere groepen, maar we blijven dit in de gaten houden.” De ­vaccinatiebereidheid onder Amsterdammers is volgens de laatste metingen 88 procent.

Relatief lage oversterfte

In 2020 stierven in de regio Amsterdam-Amstelland 7508 mensen, 390 meer dan werd verwacht. Dat is opvallend minder dan in de regio Rotterdam-Rijnmond (totaal 13.243, 1594 meer dan verwacht). Amsterdam-Amstelland zit ook behoorlijk onder het landelijk gemiddelde. De reden, zegt Yvonne van Duijnhoven (hoofd infectiebestrijding GGD Amsterdam), is waarschijnlijk de bevolkingsopbouw. Amsterdam-Amstelland kent een relatief jonge populatie, en vooral oudere covidpatiënten overlijden.

Randgemeenten

Het verschil met Rotterdam-Rijnmond komt mogelijk door de veertien randgemeenten die ook deel uitmaken van de GGD-regio Rotterdam Rijnmond, aldus Van Duijnhoven.

De meeste hebben relatief meer oude bewoners dan de stad Rotterdam. De GGD-regio Amsterdam heeft maar vijf van zulke randgemeenten: Aalsmeer, Amstelveen, Diemen, Ouder-Amstel en ­Uithoorn.

Wat ook meespeelt in de lage oversterfte: Amsterdam telt sinds half december minder besmettingen dan het landelijk gemiddelde, dat nu ligt op ongeveer 190 besmettingen per 100.000 inwoners per week. In Amsterdam is dat zo’n 145. “Amsterdammers houden zich dus relatief goed aan de maatregelen,” aldus Van Duijnhoven.

De besmettingsgraad was in september en oktober in Amsterdam juist hoger dan landelijk. Jongeren in grote steden als Amsterdam, Rotterdam en Den Haag zwengelden de tweede golf aan. “Doordat we snel ingrepen, gingen we ook eerder terug,” zegt Van Duijnhoven. “Die voorsprong hebben we behouden.”

Ze houdt er rekening mee dat Amsterdam bij het loslaten van de maatregelen weer boven het landelijke gemiddelde uitkomt. De stad voldoet immers aan veel voorwaarden voor snelle ­virustransmissie: veel inwoners per vierkante kilometer, kleine woonhuizen en veel horecavestigingen. Zo heeft Amsterdam 7600 horecavestigingen, Rotterdam maar 3000.

Het welzijn van Amsterdammers is afgenomen. In een meting van januari zegt 65 procent van de inwoners mede vanwege de pandemie eenzaam te zijn; dat is hoger dan het landelijke gemiddelde (60 procent). Waarschijnlijk zijn nog meer Amsterdammers eenzaam, want door het ontbreken van jongeren en mensen met een ­migratieachtergrond is het onderzoek niet volledig representatief.

Hard gegeven

De pandemie heeft vooralsnog niet geleid tot een toename van het aantal suïcides, blijkt uit onderzoek van de GGD en de Spoed­eisende Psychiatrie Amsterdam. Naar verwachting gebeurt dat als een economische recessie volgt, zegt ­onderzoeker Derek de Beurs van het Trimbos-instituut. “Dat is een hard wetenschappelijk gegeven. We zagen het in alle westerse landen tijdens de economische neergang tussen 2007 en 2013. In Nederland nam toen jaarlijks het aantal zelfdodingen met 5 procent toe.”

Achterstandsleerling krijgt de hardste klappen

Leerlingen met lager opgeleide ouders liepen tijdens de eerste schoolsluiting, voorjaar 2020, een 50 procent grotere achterstand op. Dat becijferde de Bos­ton Consulting Group voor de gemeente. Had een Amsterdams kind op een school met veel achterstandsleerlingen in schooljaar 2018/2019 27 procent kans een niveau achteruit te gaan met rekenen, in 2019/2020 was dat 41 procent. Op scholen met weinig achterstandsleerlingen ging die kans van 22 naar 27 procent. En waar leerlingen met rekenen, spellen en lezen doorgaans tijdens het jaar progressie boeken, was blijkens landelijke cijfers in de tweede helft van het voorbije schooljaar sprake van achteruitgang.

Kindertelefoon

Door de schoolsluiting en toegenomen stress bij ouders neemt kindermishandeling mogelijk toe. Hoewel Veilig Thuis in Amsterdam sinds de pandemie niet meer meldingen van huiselijk geweld registreert, lijkt de ernst toe te nemen. “We hebben de indruk dat kinderen met ernstiger letsel binnenkomen: meer botbreuken en vaker hersenletsel,” aldus kinderarts Rian Teeuw van Amsterdam UMC.

Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) heeft deze week laten weten dat de Kindertelefoon een toename meldt van het aantal jongeren met depressieve gevoelens en suïcidegedachten. ­Amsterdam UMC registreerde eind vorig jaar 33 procent meer kinderen met ernstige anorexia. Negatieve effecten van de lockdown slaan bij kwetsbare groepen harder neer.

Economie krimpt in stad dubbel hard

Waar de landelijke economie in 2020 met 3,8 procent kromp, was de achteruitgang in Amsterdam 7 procent. Dat hangt samen met het instorten van het toerisme, de gedaalde overslag in de haven en de klappen die luchthaven Schiphol kreeg. Zonder de huidige steunmaatregelen kan dat grote consequenties hebben voor de werkgelegenheid, die toch al is teruggelopen. Meer dan de helft van de banen in de zwaarst getroffen sectoren van Amsterdam leunt of leunde op subsidies. Vooralsnog is er weinig optimisme over de nabije toekomst. Het consumentenvertrouwen staat momenteel ver onder nul, op -19.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden