PlusAchtergrond

Een heksenketel van protest, tijdens de slag om Café Zincken

Weduwe Eva Zincken liet in 1884 een schitterend café bouwen aan het IJ, pal naast het nieuwe Centraal Station. Een belvedère met uitzicht over het water, concerten elke avond. De zaak bloeide – tot ze op 24 november 1885 de zaal verhuurde aan de ‘socialisten’.

Café Zincken, in 1884 geopend aan de westkant van het Centraal Station. Beeld
Café Zincken, in 1884 geopend aan de westkant van het Centraal Station.

Vanaf de kaden langs het IJ vertrokken sinds mensenheugenis veerboten naar heinde en ­verre. Voor wie op een afvaart moest wachten, kwamen er cafés en koffiehuizen, die in de 19de eeuw uitgroeiden tot restaurants met zonnige terrassen en feest- en concertzalen. De ­kade veranderde in een boulevard, waar het goed flaneren was. De aanleg van het eiland voor het nieuwe Centraal Station maakte de klandizie alleen maar groter.

Eva Edens en haar echtgenoot Herman ­Zincken behoorden tot de ondernemers die van die opbloei profiteerden. Bij hun huwelijk dreef Herman een café op de Korte Nieuwendijk. Hij breidde uit met een café annex vermaakstuin aan het eind van de Overtoom en met Café Westerhoofd aan het IJ. Zincken organiseerde wekelijks soirées musicales om mensen naar het IJ te trekken, met soms merkwaardige optredens. Van een ‘Reuzenmuziek-Instrument uit Petersburg hetwelk in kracht 35 man vertegenwoordigt’ tot ‘de heer Louman met zijne Agioscopische Wereldtableaux en Dissolving Views met schitterende Kalkverlichting’. Op 26 februari 1878 overleed Herman, 37 jaar oud. De over­lijdensadvertentie meldde: ‘Het Café zal door de Weduwe op denzelfden voet worden voort­gezet.’ Sterker nog: ze ging uitbreiden.

Centraal Station

In 1881 was begonnen met de bouw van het Centraal Station. Eva kocht met haar nieuwe echtgenoot Hendrik Oberthur, een spoorbeambte uit Leiden, voor 30.000 gulden een stuk bouwgrond bij de nieuwe Westerdoorgang, met de merkwaardige vorm van een kwart cirkel. De ­architecten A.J. van der Stok en E.W. Geerling bedachten een gebouw van twee verdiepingen. Beneden het café, de vestiaires en de keuken, boven een grote feest- en vergaderzaal, op het dak een ruime belvedère, een terras met uitzicht over het IJ.

Op 18 mei 1884 ging het Nieuwe Café Zincken open. In de zomermaanden kon het bezoek genieten van concerten en optredens, in de winter werd Café Zincken vooral verhuurd als feest- en vergaderzaal. En zo stond er voor 24 november 1885 een openbare vergadering aangekondigd van de Sociaal-Democratische Bond (SDB). Spreker: Jan Fortuijn, onderwerp: ‘Wie zijn de moordenaars?’ Daar zouden Eva en Hendrik Oberthur-Zincken nog spijt van krijgen.

null Beeld

De SDB was de eerste socialistische partij in Nederland en had in Amsterdam vooral in de verpauperde Jordaan veel aanhang. Dat leidde tot demonstraties, opstootjes en straatgevechten, waar het bevoegd gezag hard tegen optrad. Politiecommissaris Jonas Daniël Stork, die de Jordaan onder zijn hoede had, was bijzonder op de ‘socialen’ gebeten.

Stork vorderde de plattegrond van het café en nam met een peloton van bijna honderd agenten vooraf zijn intrek in het pand. De ­meesten hielden zich schuil in de werkruimtes, Stork zelf stond pontificaal midden in de zaal toen de vergadering begon, de hand op het gevest van zijn sabel. Het was er stampvol.

De door de wol geverfde activist Jan Fortuijn was een bevlogen spreker. Partijgenoot Jan van Zutphen wist hun vooraf te vertellen over de verborgen politie in het café, maar Fortuijn had er de schouders over opgehaald. Hij koesterde geen illusies over de bedoelingen van Stork: die zou elke gelegenheid aangrijpen om de ­vergadering te ontbinden.

Interieur aan stukken

Fortuijns betoog Wie zijn de moordenaars? sloot aan op een eerdere rede van Ferdinand ­Domela Nieuwenhuis, getiteld Wie zijn de dieven?, die al tot de nodige opschudding had geleid. Fortuijn begon dus voorzichtig, maar toen hij pleitte voor een onderzoek naar ‘de zeer gewichtige vraag’ of niet juist de machthebbers in de staat ‘moordzuchtig’ waren en niet de socialisten, riep de politiecommissaris dat de spreker zich moest matigen: “Wanneer hij voortgaat de regering te belasteren, zal ik verplicht zijn de ver­gadering te ontbinden.”

Een heksenketel van protest barstte los. De aanwezigen schreeuwden en gilden, zwaaiden met hun vuisten, uitten dreigementen en vervloekingen. Toen Fortuijn weer verder wilde gaan, klonk er een politiefluit en stroomden tientallen agenten de zaal in. De toehoorders werden met sabel en wapenstok naar buiten ­geslagen, waar andere agenten hen opwachtten en te lijf gingen. Vier bezoekers kwamen in het IJ terecht. Tafels, stoelen en spiegels in het in­terieur werden aan stukken geslagen. Slechts één persoon werd gearresteerd, omdat hij zich met een stoel tegen de politie verweerde.

Na herstel van de zaal kon het publiek weer worden vermaakt met acts als de Towers Ballet en Pantomime Troep. Toen Eva in mei 1898 overleed, liet haar man zowel het café als de ­inventaris veilen. De nieuwe beheerder, L. Bönker, doopte het etablissement om tot Café Belvedère, maar dat bleef in de volksmond nog lang bekend als Zincken. In 1919 werd het pand ­gesloopt. Er kwam een bedrijfsgebouw, waar de Deutsche Ost-Afrika Linie en de Hamburg-Amerika Linie kantoor hielden, dat tientallen jaren later op zijn beurt moest wijken voor de verlenging van perron 15.

Koen Kleijn is hoofdredacteur van ‘Ons Amsterdam’

Aanslag op commissaris Stork

De rel in Café Zincken was nationaal nieuws en leek het begin van nog grotere onrust in de stad. Recht voor Allen, de spreekbuis van de socialisten, wond er geen doekjes om: ‘Weet wel kommissaris Stork wat je hebt ten uitvoer gebracht. Eenmaal zál je rekenschap gevraagd worden, niet hiernamaals, maar in dit leven. Wij zullen ons wapenen, geweld zal met geweld gekeerd worden en reken erop dat deze lage manier van handelen gewroken zal worden.’ Dat was geen loos dreigement. Behanger Johan Geel, die aanwezig was geweest, pleegde in juli 1886 met een pistool een aanslag op Stork. Hij trof alleen de hoed, zes jaar cel was zijn straf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden