PlusAchtergrond

Een e-bike die nooit afval wordt: gaat dat werken of hebben we geen zin om te puzzelen met een duurzame fiets?

Om te voorkomen dat e-bikes massaal worden afgedankt zodra de accu uitgepierd is, maakt de Amsterdamse fietsenfabriek Roetz-Bikes ze voortaan uit losse modules die als puzzelstukjes vervangen kunnen worden. Een nieuwe trend of te lastig voor de gemiddelde consument?

Bart van Zoelen
De nieuwe Life e-bike van Roetz-Amsterdam bestaat uit losse modules die makkelijk vervangen of aangepast kunnen worden. Beeld Roetz
De nieuwe Life e-bike van Roetz-Amsterdam bestaat uit losse modules die makkelijk vervangen of aangepast kunnen worden.Beeld Roetz

In de fietsenfabriek van Roetz-Bikes in Amsterdam-Noord is al veel verspilling voorkomen. Sinds 2011 zijn hier in het Hamerkwartier duizenden ov-fietsen samengesteld uit hergebruikte onderdelen van fietswrakken, door Amsterdammers met een afstand tot de arbeidsmarkt bovendien.

Voor een nieuwe e-bike doet de fietsenfabriek er nog een schepje bovenop: met het nieuwste model dat begin 2023 leverbaar is, wil Roetz een afvalberg van e-bikes voorkomen. In Nederland werden vorig jaar voor het eerst meer e-bikes verkocht dan gewone fietsen, maar heel duurzaam zijn ze niet, zegt Tiemen ter Hoeven, de oprichter en directeur van Roetz. “Je ziet bijna nooit e-bikes ouder dan tien jaar.”

E-bikes zijn storingsgevoelig, hebben meer onderhoud nodig dan gewone fietsen en de consument wordt door nieuwe snufjes verleid om steeds weer een nieuwe te kopen. Ter Hoeven vreest dat over een jaar of tien veel e-bikes worden afgedankt zodra de accu of de motor aan het einde van hun Latijn raken. “Na zes of zeven jaar zijn ze al te oud om te repareren.”

In plaats daarvan heeft Roetz een e-bike ontworpen uit losse modules die makkelijk vervangen of aangepast kunnen worden. Wie gezinsuitbreiding verwacht kan het frame bijvoorbeeld uitbouwen tot een cargobike of bakfiets. In het frame is al ruimte vrijgehouden voor de grotere, sterkere accu waarmee de fiets een speed pedelec kan worden, handig als je op grotere afstand van je werk gaat wonen. “Hiermee kan je fiets met je meegroeien, met trends, met technologie, met het leven,” zegt Ter Hoeven. “We hebben een fiets voor het leven ontwikkeld, een e-bike die nooit afval wordt.”

Gemakkelijk gerepareerd en verbeterd

Daarmee is de e-bike van Roetz het volgende voorbeeld van een product dat uit losse modules is opgebouwd. Eerder gold dat al voor de smartphones van Fairphone, de keukens van het Amsterdamse Still en de koptelefoons van Repeat, het vroegere Gerrard Street. Vanwege de noodzaak zuinig om te springen met grondstoffen ontwerpen ze hun spullen zo dat die gemakkelijk gerepareerd en verbeterd kunnen worden. Kwestie van even een module vervangen, een kind kan de was doen.

Een trend? Ruud Balkenende, hoogleraar Circular product design aan de TU Delft, gaat daar niet meteen in mee. Losse modules zijn al heel lang in zwang en of dat bij fietsen zo vernieuwend is? Alle fietsonderdelen kan je natuurlijk al zien als losse modules, zegt Balkenende. “Een fiets is nou juist één van de weinige producten waar reparatiediensten nog heel gewoon zijn.”

Wel is hij enthousiast omdat de fietsen ingesteld zijn op toekomstige veranderingen. “Het gaat duidelijk verder dan repareerbaarheid.” Aan de andere kant: bij heel goedkope e-bikes uit het lagere segment kan de hoogleraar zich er best iets bij voorstellen dat ze snel worden afgeschreven en voor oud vuil afgedankt zodra ze niet meer bevallen. Bij e-bikes van een betere kwaliteit lijkt dat gevaar hem niet zo groot. “Bij fietsen hebben we toch een goed functionerende tweedehandsmarkt.”

Heel in het algemeen gelooft hij vooral in overheidsinterventie om verspilling en afvalbergen te voorkomen. Balkenende denkt bijvoorbeeld aan een langere garantietermijn waardoor het lonend wordt om spullen te maken die lang meegaan en zich makkelijk laten repareren. “Dat geeft bedrijven die hierop inspelen een voordeel en voorkomt dat de lasten worden afgewenteld op de samenleving.”

Geen passagiers achterop

Modules of niet, design wordt al vaker ingezet om ervoor te zorgen dat producten langer meegaan, illustreert Balkenende met een ander voorbeeld uit het fietsenrek. Zo installeert Swapfiets, de huurfiets met de blauwe band, heel bewust alleen een bagagedrager boven het voorwiel. Het bedrijf heeft er belang bij dat fietsen lang meegaan en dat botst met een rekje achterop de fiets waar onvermijdelijk ook passagiers gaan zitten.

Een slim ontwerp dat beter repareerbaar is kan dus verduurzaming mogelijk maken. Duurzaamheid kunnen we in dit geval gerust letterlijk nemen: spullen gaan langer mee. De mobieltjes van Fairphone zijn een prachtig voorbeeld, volgens Balkenende. “Je komt bij andere smartphones dezelfde soort modules tegen, maar daar zitten ze vast door lijm of soldeerverbindingen waardoor je ze niet zelf kunt vervangen.”

Tegelijk ziet hij nieuwe beperkingen opdoemen. Balkenende spreekt van trade-offs. Het ene gaat ten koste van het andere: een makkelijk repareerbaar toestel is niet per se compact en zuinig. “Energie-efficiëntie is gebaat bij miniaturisatie.” Denk ook aan de lijm. Die is spelbreker als je een kapotte smartphone wil repareren, maar maakt een apparaat meteen waterdicht. “En daar is de levensduur óók mee gediend.”

De hoogleraar vraagt zich verder hardop af hoe groot de doelgroep is. “Ik heb zelf een Fairphone gehad, leuk ding, maar mijn dochters moeten er niet aan denken. Ik schat dat 10 tot 15 procent van de consumenten bereid is om zijn smartphone zelf te repareren en dat ook kan.” Het begint al met de mogelijkheid om zelf de diagnose te stellen: wat is er kapot? “Anders kan alles wat je doet om de repareerbaarheid te bevorderen vergeefs zijn.”

Indirect kan de impact van op duurzaamheid gerichte fabrikanten als Fairphone desalniettemin groot zijn. Balkenende wijst op de nieuwe iPhone 14 die zich volgens een test van reparatiewebsite iFixit veel beter laat repareren. “Goed mogelijk dat Apple zich heeft laten inspireren door zo’n kleine speler op de markt en zo stimuleert Roetz-Bikes straks misschien weer andere fietsfabrikanten.”

Gevoelig voor nieuwe snufjes

Er gaat een hele psychologie schuil achter het afdanken van spullen, zegt Ruth Mugge. Zij is hoogleraar Ontwerpen voor duurzaam consumentengedrag aan de TU Delft én hoogleraar Responsible marketing aan de UvA. Hoe milieubewust we ook willen zijn, we blijven gevoelig voor de nieuwe snufjes die fabrikanten ons in het vooruitzicht stellen. Reparatie daarentegen stuit ons als vanzelf tegen de borst. “Het beeld is toch: dat is lastig, dat is duur, zelfs al kan het best.”

“We doen een soort accountancy in ons hoofd,” zegt Mugge over ons ‘vervangingsgedrag’. Mentaal schrijven we onze spullen af waardoor we meer willen uitgeven aan reparatie van een jong apparaat dan wanneer het al wat langer meegaat. “In ons hoofd zit dat een wasmachine zo’n tien jaar meegaat. Als er dan een logisch moment komt om een nieuwe te kopen, zoals een verhuizing, dan wordt 1 op de 6 wasmachines afgedankt terwijl ie het nog doet.” Zonde. “Een wasmachine kan best vijftien jaar meegaan.”

Een apparaat dat uit losse modules is opgebouwd kan helpen om de lokroep van iets nieuws te weerstaan, verwacht Mugge. Dan wordt het mogelijk je vertrouwde apparaat een upgrade te geven. Een nieuwe, betere camera of extra geheugen, waardoor we de aankoop van een splinternieuw toestel uitstellen.

Met Europese consumentenorganisaties doet Mugge onderzoek naar de repareerbaarheid van producten. In Frankrijk worden consumenten daar al veel beter over voorgelicht. Net als Balkenende schat Mugge zo in dat het nu nog gaat om een niche, een klein deel van de kopers die dit belangrijk vindt. Maar dat kan veranderen. “Tien jaar terug hadden we ook geen vliegschaamte of vleesschaamte. Het kan snel gaan als grote bedrijven beseffen dat ze hierop worden afgerekend.”

Dat is nodig ook als we snel minder broeikasgassen willen uitstoten. “Veel mensen zijn zich er niet van bewust hoe groot de bijdrage is van de spullen die ze consumeren.” Het zou helpen als het voor leveranciers bittere noodzaak wordt om zuinig te zijn met grondstoffen en verspilling te voorkomen. “Als het komende decennium schaarste aan materialen ontstaat, dan moeten ze wel.”

De Life e-bike. Tiemen ter Hoeven, oprichter en directeur van Roetz.  ‘Je ziet bijna nooit e-bikes ouder dan tien jaar.’ Beeld Roetz
De Life e-bike. Tiemen ter Hoeven, oprichter en directeur van Roetz. ‘Je ziet bijna nooit e-bikes ouder dan tien jaar.’Beeld Roetz

Winst met duurzame smartphone

Het Amsterdamse Fairphone maakt sinds 2013 smartphones uit losse modules zodat onderdelen als de batterij, het scherm, beide camera’s, luidspreker en usb-aansluiting met alleen een schroevendraaier kunnen worden vervangen. Onderdelen zijn eenvoudig te bestellen via de website, al wil het bedrijf niet prijsgeven hoe vaak dat gebeurt. In mediarecensies en de reacties van klanten worden ‘modulariteit’ en repareerbaarheid vaak geprezen, zegt een woordvoerder. Verder belooft Fairphone meer aandacht voor arbeidsomstandigheden en de herkomst van grondstoffen.

Uit een enquête leert het bedrijf dat kopers gemiddeld 5,5 jaar met hun toestel doen. De vergeleken met andere fabrikanten lange garantietermijn van 5 jaar en de belofte ten minste 5 jaar met nieuwe software-updates te komen, maakt dat ook mogelijk. Omdat driekwart van de CO2-uitstoot van ons telefoongebruik vrijkomt bij de productie van het toestel, scheelt het een slok op een borrel als we lang met een smartphone doen.

In totaal heeft Fairphone nu 450.000 toestellen verkocht, waarvan 118.000 van de vorig jaar gelanceerde Fairphone 4. Daar komt bij dat het bedrijf in 2020 en 2021 winst heeft gemaakt, wat volgens Fairphone laat zien dat er vraag is naar een gemakkelijk te repareren toestel ‘dat geeft om de planeet’.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden