Uit het archief

‘Een complete veldslag’: dit schreef Het Parool over krakersrellen in de stad

De voorpagina van Het Parool van 24 maart 1975. Beeld Het Parool

Bijna tien jaar na de introductie van het landelijke kraakverbod gaat Amsterdam krakers veel dichter op de huid zitten. De stad kent een rijke geschiedenis aan memorabele krakersverhalen. Een selectie uit het archief van Het Parool.

1975: de Nieuwmarktrellen

‘Hevige gevechten rond sloop Nieuwmarktbuurt,’ kopte Het Parool op de voorpagina van 24 maart 1975. Panden in die buurt moesten worden gesloopt vanwege de aanleg van de ondergrondse metrolijn, wat op veel verzet stuitte. De politie greep al op de eerste dag in.

‘Om kwart voor acht werden zij uit de panden bekogeld met verf, speksteenpoeder en rookbommen,’ schreef een van onze verslaggevers destijds. Een dag later: 
‘Op de punten waar de politie de buurt had afgegrendeld kwam het af en toe tot hevige botsingen, waarbij stenen, stokken en uitgerukte verkeersborden als wapens werden gebruikt. De politie stelde daar traangasgranaten en de lange wapenstok tegenover. In enkele gevallen trokken agenten hun pistool. In totaal raakten 15 agenten en 12 burgers gewond.’

De verdere ontruiming van de buurt werd vervolgens door het gemeentebestuur een week uitgesteld. Uiterlijk op 7 april moesten krakers de panden verlaten. Dat gebeurde niet, dus liep het ook die dag uit op een confrontatie met geweld. ‘Om half negen bereikte de politie ‘het eerste platte dak’, de eerste slopers konden om kwart voor negen op de hoek van de Lastage en de Rechtboomssloot binnen.’

Politie en demonstranten op de Lastageweg, 8 april 1975.Beeld Het Parool

1980: veldslag in de Vondelstraat

‘Een poging van de mobiele eenheid van de Amsterdamse politie om krakers uit een pand op de hoek van de Vondelstraat en de Eerste Constantijn Huijgenstraat te verdrijven is gisteravond uitgelopen op een complete veldslag,’ schreef Het Parool op 1 maart 1980. Een week eerder was het pand door krakers in bezit genomen, maar een onverwachte actie van de ME had daar al snel een einde aangemaakt. Na verschillende demonstraties en acties wisten de krakers weer het pand binnen te dringen.

‘Om vijf minuten over zes verscheen een grote politiemacht met tanks, en pantserauto’s voor de barricaden,’ zo staat te lezen in de krant van twee dagen later. ‘De krakers werden door de mobiele eenheid in eerste instantie tegen de muur van het pand geduwd, waarbij twee pantservoertuigen op de in het nauw gedreven bezetters inreden en pas op het laatste moment stopten. De krakers moesten langzaam wijken in de Vondelstraat, richting Vondelkerk.’

1980: Kroningsoproer

Na het ingrijpen van de politie met tanks en pantserwagens in de Vondelstraat werd de inhuldiging van koningin Beatrix aangegrepen voor een nieuwe confrontatie. 30 april 1980 werd uitgeroepen tot nationale kraakdag, met massale ordeverstoringen als resultaat. Onder de leus ‘Geen woning, geen kroning’ gingen krakers en jongeren de straat op.

‘Honderden gewonden onder wie 101 politiemensen en een schade van vele miljoenen aan winkels en gemeentelijke en particuliere eigendommen,’ schreef Het Parool de dag erna. ‘De rellen waren volgens de politie de hevigste die Amsterdam na de oorlog heeft gekend.’

‘In Amsterdam begonnen de ongeregeldheden met een kraakactie. Een groep mensen bezette ‘s morgen een leegstaand pand op de hoek van de Kinkerstraat en Bilderdijkstraat. Even later woedde in de wijde omgeving van het pand een veldslag tussen de mobiele eenheid van de politie en krakers, bij wie zich steeds meer straatvechters voegden.’

In de loop van de dag breidden de ongeregeldheden zich uit over de hele stad. ‘Met uitzondering van de zogenaamde ‘ijzeren ring’ om het paleis op de Dam en de Nieuwe Kerk waar de plechtigheden rond de troonswisseling vrijwel ongestoord konden plaatsvinden.’

De ‘ernstigste confrontatie’ vond volgens onze verslaggever plaats nabij de Blauwbrug. Daar wilde een grote politiemacht voorkomen dat 2000 deelnemers van de monarchistische demonstratie naar de Dam zouden trekken. ‘De vechtpartijen hadden van weerszijden een uiterst grimmig karakter.’

Een ruim 5000 sterke politiemacht maakte gebruik van onder meer traangas en waterkanonnen. Actievoerders bekogelden de politie met stenen, stokken en straatmeubilair. Auto’s werden in brand gestoken en tientallen etalages sneuvelden.

1982: de rellen rond Lucky Luyk

‘Miljoenen schade en 122 arrestaties,’ aldus de voorpagina van Het Parool de dag na de legendarische krakersrellen rond Lucky Luyk, een pand in de Jan Luykenstraat, op 11 oktober 1982. ‘De rellen in de hoofdstad begonnen gisteren rond het middaguur, nadat twaalf agenten de Lucky Luyk bij verrassing hadden genomen en de vijf aanwezige krakers wegens diefstal van bouwmaterialen waren aangehouden.’

Het gevolg: ‘s avonds trokken drie groepen krakers door de binnenstad, waarbij ze een spoor van vernielingen achter zich lieten. Een tram in de Van Baerlestraat ging in vlammen op. ‘Omgekeerde en uitgebrande auto’s, gebroken stoeptegels, omgetrokken Amsterdammertjes, vernielde etalages en gebarricadeerde winkelpuien bepaalden vanochtend het beeld rond de Jan Luykenstraat na de veldslag,’ aldus het verslag in de krant. 

En de Lucky Luyk? Die lag er ‘verlaten en ongeschonden bij’.

De voorpagina van Het Parool na de rellen rond Lucky Luyk.Beeld Het Parool

2015: de ontruiming van de Tabakspanden

Het Slangenpand op Spuistraat 199, dat decennia lang opviel door een schildering van een slang op de gevel, was het bekendste gebouw van de zogeheten Tabakspanden: een verzameling gekraakte woningen en bedrijfspanden.

Op zondag 6 maart 1983 kraakten zo’n 200 man het pand, terwijl elders in de stad de wedstrijd Ajax - PSV plaatsvond in het Olympisch Stadion. Die wedstrijd eindigde in een gelijkspel (3-3), de wedstrijd tussen krakers en politie eindigde in een winst voor de krakers. ‘Als na een uur een politieagent arriveert, kan die niets anders doen dan leegstand constateren: de krakers mogen blijven,’ schrijft Het Parool later.

De Tabakspanden zijn door de jaren heen bewoond door uiteenlopende groepen mensen, van kunstacademiestudenten tot junks. Na de eerste jaren werden de junks eruit gegooid en kwam er een ballotage voor nieuwe kandidaat-bewoners. ‘We waren heel pragmatisch; we overlegden met de gemeente en andere partijen,’ zo vertelde Jaap Draaisma, die tot 1995 in het Slangenpand woonde, in 2013 tegen Het Parool.

Het beruchte Slangenpand, vlak voor de ontruiming in maart 2015.Beeld Amaury Miller

In de panden woonden door de jaren heen niet alleen krakers. Zo huurde kunstenaar Peter Klashorst er een woonruimte en had hij er zijn galerie Cash & Carry zitten. 

Na het overlijden in 1974 van Hendrik Tabak, naar wie de panden zijn vernoemd, wisselden de panden regelmatig van eigenaar. In 2008 kocht De Key de panden van vastgoedbedrijf Fortress, op verzoek van de gemeente Amsterdam. De ontwikkeling was onderdeel van Project 1012, het plan van de gemeente om het gebied in postcode 1012 op te knappen.

Zeven jaar later, in 2015, moesten de krakers wijken: de politie moest daarvoor in actie komen. Een aantal mensen gooide vanaf het dak van de Tabakspanden met verfbommen naar politieauto’s. Agenten wilden de panden in gaan om de gooiers van de verfbommen aan te houden, maar ook die politiemensen werden met verf bekogeld.

Het blok tussen de Spuistraat, Wijdesteeg, Keizerrijk en Nieuwezijds Voorburgwal heeft inmiddels een nieuw leven: 69 appartementen, nieuw en oud ineen. Wat bouwvallig was, is gesloopt.

2019: het einde van twee decennia ADM

Na ruim 21 jaar gekraakt te zijn geweest, ontruimde de politie afgelopen januari het ADM-terrein in het Westelijk Havengebied. Zo’n 130 krakers hadden er in twee decennia een woongemeenschap opgebouwd, inclusief gezinnen met kinderen en met een eigen organisatiestructuur en eigen regels. 

Er woonden veel kunstenaars in het dorp, die schilderijen, glaskunst, installaties, theater, muziek en dans produceerden en goedbezochte evenementen en workshops organiseerden. Ook vond het internationaal bekende kunstfestival Robodock meerdere malen op het ADM-terrein plaats. 

De bewoners van de vrijplaats ontwikkelden daarnaast de natuur van het stuk grond, dat een kale bedoening was toen ze er in 1997 neerstreken. Ze plantten bomen, legden zonnepanelen aan en er kwam een windmolen op het terrein. De huizen van het dorp waren duurzaam gebouwd van hergebruikte materialen.

Hoe idyllisch ook, de eigenaar van het terrein wilde de krakers al decennia van weghebben en in de zomer van 2018 oordeelde de Raad van State dat ze inderdaad moesten vertrekken. Tot 25 december kregen de bewoners om hun boeltje te pakken, maar niet iedereen hield zich aan die deadline. Daarop besloot de gemeente tot een gedwongen ontruiming.

Op 7 januari van dit jaar ging kort na 9.00 uur ’s ochtends de slijptol in het hek van het ADM-terrein. De resterende bewoners verlieten die ochtend vrij rustig hun huizen in het dorp, maar daarmee was de strijd nog niet gestreden. De gemeente haalde zich de woede van de ADM’ers op de hals doordat de eigenaar van de grond, Chidda B.V., direct na de ontruiming begon met het leeghalen van het terrein. Daarbij werden bezittingen van de bewoners beschadigd en vernield, terwijl Chidda B.V. juist had besloten hen een week te geven hun spullen op te halen. 

Later in januari overnachtten tientallen ADM’ers op de Dam uit protest tegen de gang van zaken. In de lente probeerden ze het terrein zelfs opnieuw te kraken.  Ze werden door de eigenaar ‘met zachte hand’ weer van hun voormalige woonplek verwijderd.

2019: vluchtelingencollectief We Are Here

Het is de groep die burgemeester Halsema er uit eindelijk toe deed besluiten kraken harder aan te pakken: We Are Here. Het vluchtelingencollectief trekt al zeven jaar in een wisselende samenstelling door de stad en vestigt zich in verschillende (oude) panden. Veel van de ongedocumenteerde vluchtelingen hebben geen papieren of worden niet teruggenomen door hun land van herkomst. 

Een van de panden die door We Are Here werd gekraakt, was een oude supermarkt aan het Lekmondsplein, in Zuidoost. In eerste instantie verbleven er vijftig mensen in het pand. Bij de ontruiming werden meer dan honderd mensen het pand uitgezet. Daarvoor verbleef de groep onder meer in panden in de Indische Buurt en Uilenstede.

De acties van We Are Here konden al eerder op kritiek van Halsema rekenen. Afgelopen zomer kraakte de groep een bedrijfspand in Westpoort. Toen stadszender AT5 met de eigenaar én een draaiende camera poolshoogte kwam nemen, werd hen de toegang ontzegd. Die beelden kwam We Are Here op flinke kritiek te staan. Onder meer van Halsema, die maatregelen aankondigde. 

Die zijn er nu dus gekomen. De burgemeester heeft expliciet vermeld dat We Are Here een van de redenen voor het nieuwe beleid is. Ze wees erop dat de groep regelmatig de wet overtreedt, onder meer door bewoonde panden te kraken. 

Maar, zo benadrukte de burgemeester ook, illegalen die niks hebben gedaan worden niet in detentie geplaatst. Amsterdam breekt dus niet met de traditie om niet op illegalen te jagen. Toch geldt: de wet is de wet, ook voor We Are Here. “Ook voor We Are Here geldt dat, als er strafbare feiten worden gepleegd, er aanhoudingen volgen en de juridische procedure moet worden doorlopen. Vreemdelingendetentie kan dan de consequentie zijn.”

En nu? Femke Halsema’s geduld met krakers is op

Dinsdag kondigde burgemeester Femke Halsema een strenger kraakbeleid aan. Voor krakers, asielactivisten en stadsnomaden is steeds minder begrip in het stadhuis. Door het succes van de stad is voor hen minder ruimte. Ook speelt mee dat Halsema minder geduld heeft met buitenbeentjes. Lees hier de hele analyse van Halsema’s historische beleidswijziging.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden