Plus

Dit moet je weten over het meningokokkenvaccin

Over vier weken worden Amsterdamse jongeren opge­roepen voor vaccinatie tegen de meningokokken­bacterie. In Slotervaart kwam de vorige keer 51 procent opdagen. Uit onwetendheid komen velen niet.

Amsterdam kent de laagste vaccinatieopkomst van Nederland Beeld getty

1. Wat is de meningokokkenbacterie?
Een klein organisme dat in de keel- en neusholten leeft van tien tot twintig procent van de Nederlanders. Onder pubers komt de bacterie het meest voor: een derde draagt één van de 12 typen meningokokken bij zich. De typen die worden aangeduid met de letters B, C, W en Y komen het vaakst voor.

Meningokokken zijn besmettelijk. Via kleine druppeltjes in de lucht gaan ze van keelholte naar keelholte. Dus in drukke horecazaken neemt het besmettingsgevaar toe. Ook zoenen is een risicofactor.

Het vaccin tegen meningokokken maakt mensen immuun voor de bacterie. "Wie is ingeënt met het MenACWY-vaccin kan dat type bacterie niet verspreiden en wordt zo goed als zeker niet ziek," zegt Arie van der Ende, moleculair microbioloog van het Amsterdam UMC. Van der Ende houdt een kleine slag om de arm, omdat bescherming na vaccinatie van beperkte duur kan zijn. "Vooral als kinderen op jonge leeftijd zijn gevaccineerd."

Wie de meningokokkenbacterie bij zich draagt, doet dat niet voor altijd. Na verloop van tijd kan de bacterie het lichaam verlaten. Als jongeren op hun 25ste wat rustiger gaan leven - meer slapen, minder stappen - neemt de kans op besmetting snel af.

2. Wordt iedereen met de meningokokken­bacterie ziek?
Miljoenen Nederlanders zijn drager, maar vorig jaar werden 'slechts' 204 mensen ziek. In de leeftijdscategorie 0-20 jaar is die kans 0,0004 procent, in de categorie 20-65 jaar 0,0009 procent, berekende Stichting Vaccinvrij. Dat is een fanatiek groepje Amsterdamse 'antivaxxers' onder leiding van Door Frankema, een fysio­therapeut die werkt als natuurgeneeskundige.

3. Wat is dan het probleem met meningokokken?
"Dat je er dood aan kunt gaan als de bacterie vanuit de keelholte in de bloedbaan komt," zegt moleculair microbioloog Van der Ende. "Sterven gaat dan snel. Binnen 24 uur kan het afgelopen zijn, door bloedvergiftiging of hersenvliesontsteking. Overleef je de infectie, dan houdt één op de drie blijvende schade. Bij één op de tien moeten ledematen ­worden geamputeerd."

Waarom de bacterie juist toeslaat bij die ene persoon onder de vele dragers, is onbekend. Van der Ende stelt dat genetische aanleg en de algehele conditie van het afweersysteem een rol kunnen spelen. "Maar ook gezonde mensen kunnen zomaar ziek worden."

4. Hoe herken je een meningokokkeninfectie?
Bijna niet. Vooral de infectie met het type W is aanvankelijk nauwelijks te onderscheiden van een (buik)griepje. Daarom zijn mensen er vaak niet op tijd bij. "De meningokok-W-bacterie is bezig met een opmars in Nederland," zegt Hans van Vliet van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), dat het nationale vaccinatieprogramma organiseert. In 2015 ging het om 9 gevallen (0 doden), in 2018 al om 103 (22 doden). Daarom heeft de overheid alle Nederlandse jongeren in de leeftijd van 13-18 jaar opgeroepen voor vaccinatie.

5. Waarom worden alleen jongeren opgeroepen voor de meningokokkenvaccinatie? Ook volwassenen kunnen eraan overlijden.
Dat klopt. In de afgelopen vier jaar kregen 71 mensen in de leeftijdscategorie van 45-64 jaar een meningokokken W-infectie, wat leidde tot 14 sterfgevallen. 'Slechts' 50 personen in de leeftijdsgroep van 14-24 jaar liepen de infectie op (14 doden).

"Maar kosten en beschikbaarheid van vaccins spelen ook een rol," aldus Van Vliet van het RIVM. Er zijn tien miljoen volwassenen, en 'slechts' 1,2 miljoen pubers. Het inenten van die laatste groep is dus goedkoper. Jaarlijks geeft de overheid zo'n 80 miljoen euro uit aan het Rijksvaccinatieprogramma.

"Ook weten we dat jongeren de grootste verspreiders van de bacterie zijn," zegt moleculair microbioloog Van der Ende. "Als de tieners geen dragers meer zijn, sterft de bacterie vanzelf uit in andere leeftijdscategorieën."

6. In Slotervaart liet 51,2 procent van 13 en 14-jarigen zich vaccineren, in Drenthe 92 procent. Waarom is het verschil zo groot?
"Waarschijnlijk door onvoldoende kennis bij jongeren en hun ouders," zegt Astrid Nielen, arts bij de Amsterdamse GGD en hoofd van de staf Jeugdgezondheidszorg. Naast Slotervaart had ook Geuzenveld-Slotermeer een lage participatiegraad: 57,7 procent. Het opkomstpercentage van alle 6500 tot nu toe uitgenodigde Amsterdamse pubers ligt op 77 - het laagste van alle regio's. Het landelijk gemiddelde ligt op 86,5 procent (zie graphic).

"Het beeld is dat in Amsterdam vooral de kinderen van antroposofische ouders in de grachtengordel en Zuid geen vaccinaties willen, maar dat is onjuist," aldus Nielen van de GGD. "Rondom het centrum en in Zuid, waar je die ouders verwacht, zijn de participatiepercentages 80,2 en 77,7."

7. Ligt de lage deelname aan de islamitische geloofsovertuiging?
Doordat de cijfers nog maar net bekend zijn, heeft de GGD hier nog geen gedegen onderzoek naar kunnen doen, maar de dienst denkt niet dat de islam een rol speelt. ­Yassin Elforkani, imam van de Blauwe Moskee in Nieuw West, onderschrijft dat. "In tegenstelling tot bij streng gereformeerden heeft de islam geen bezwaar tegen vaccinaties. Sterker, het lichaam wordt gezien als een geschenk van God, en dat dien je te beschermen. Als je de pelgrimstocht naar Mekka maakt, is vaccinatie tegen meningo­kokken zelfs verplicht. Anders krijg je geen visum voor Saoedi-Arabië."

Het verhaal dat moslims vallen over varkensgelatine, die als bijproduct in vaccins zou zitten, zoals de Amsterdamse GGD van kinderen en ouders verneemt, kent Elforkani niet. "Maar dat belemmert vaccinatie evenmin." Net als de GGD wijst Elforkani op onwetendheid en nonchalance als oorzaak voor de lage participatie.

Een verband tussen het opleidingsniveau en de participatiegraad wordt door het RIVM uitgesloten. "Er is geen verschil tussen hoog- en laagopgeleiden," zegt Van Vliet. "Wat naast gebrek aan interesse wel een rol kan spelen, is een gedaald vertrouwen in overheidsinstanties."

8. Heeft de lage participatiegraad van Amsterdam invloed op het aantal meningokokken­infecties en -doden in de stad?
Nee, concludeert de GGD. De patiënten wonen verspreid over Nederland. Er is geen geografische clustering.

Amsterdam heeft echter wel met de ziekte te maken. Zowel in 2017 als in 2018 zijn er in de stad negen mensen ziek geworden door meningokokken. Van die achttien personen zijn er drie overleden.

Een lage participatiegraad in Amsterdam leidt op den duur uiteraard wel tot meer lokale dragers van de bacterie, en dus tot een grotere kans op sterfgevallen. Hoe minder mensen zich laten inenten, hoe slechter dat is voor de groepsimmuniteit. Immers: ongevaccineerden 'hobbelen mee' op het deel van de bevolking dat wel is gevaccineerd, aldus Van Vliet van het RIVM. Om de ziekte in te dammen is het van belang dat meer jongeren in Nederland en ­Amsterdam zich laten inenten.

9. Hoe zijn mensen te overtuigen van het nut van vaccineren?
Door het bestaande beeld van infectieziekten te beïnvloeden. Polio, kinkhoest of tetanus, bijvoorbeeld, zijn in de twintigste eeuw sterk ­gedaald door betere hygiëne, hogere kwaliteit gezondheidszorg en vaccinaties. Daardoor kennen bijvoorbeeld nog maar weinig mensen iemand die door polio levenslang verlamd is geraakt.

Infectieziekten zijn zo zeldzaam geworden dat ze nauwelijks nog vrees inboezemen. De kracht van het rijksvaccinatieprogramma - dat begon in 1957 en alleen al tot 1993 tussen de 6000 en 12.000 levens redde, volgens een analyse in The Lancet Infectious Diseases - is daardoor tevens de zwakte geworden.

Om die reden benadrukt het RIVM tegenwoordig ook de ellende van bijvoorbeeld de ­meningokokken. In de publiciteitscampagne 'deel dit niet met je vrienden' vertelt Sterre (17) dat haar zusje stierf. Felice (25) verloor als baby beide benen. Daarnaast krijgen pubers bij biologie tegenwoordig ook lessen over de zin en onzin van vaccineren.

10. Wat gaat Amsterdam doen om de vaccinatiegraad te laten stijgen?
De GGD gaat extra inzetten op het bereiken van jongeren, vooral in Nieuw-West. Rond 23 maart valt bij alle pubers een uitnodigingsbrief op de deurmat. Op 18 april en 20 juni worden in de RAI vaccinatiedagen georganiseerd voor alle ­Amsterdamse jongeren tussen de 14 en 18 jaar. "Als we het als evenement aankondigen waarbij je ook na schooltijd de prik kunt halen, komen jongeren hopelijk in groteren getale," zegt Nielen van de GGD. Wie de eerste vaccinatiedag mist, wordt door de GGD actief benaderd voor de tweede. "We zitten er korter op en gaan het gesprek aan."

Beeld LVDB/Het Parool

Naast ongeïnteresseerde jongeren en hun ouders kent Amsterdam ook het tegenover­gestelde: mensen die niet wachten op het Rijksvaccinatieprogramma, maar zelf 70 euro neertellen voor het vaccin.

Of dat zinvol is? Moleculair microbioloog Van der Ende heeft vier kleinkinderen in de leeftijd van 3 tot 10 jaar. "Die krijgen op hun veertiende een prik via het Rijksvaccinatieprogramma. Het hoeft niet eerder, want op jongere leeftijd is de kans op besmetting kleiner."

11. Is verplicht vaccineren geen optie?
Niet in Nederland, waar christelijke partijen als de SGP en de ChristenUnie een politieke factor van belang vormen. In de VS en België (alleen polio) is vaccinatie wel verplicht. In Frankrijk en Italië heeft de overheid in reactie op een recente mazelenepidemie verplichte vaccinatie ingevoerd. "De participatiegraad ging van 80 procent naar 85 procent," zegt Van Vliet van het RIVM. "Het gaat niet meteen naar honderd procent, omdat niet iedereen zich laat dwingen. In Nederland mag je niet harder rijden dan 130 km/u, maar daar houdt ook niet iedereen zich aan. Die verhoogde participatiegraad is overigens wel succesvol geweest om de mazelen­epidemie in Frankrijk en Italië tegen te gaan."

12. Hebben de 'antivaxxers' echt geen punt?
Nee, stelt het gros van de wetenschappelijke publicaties. Dat het vaccin tegen bof, mazelen en rode hond bijvoorbeeld zou leiden tot autisme, ooit gepubliceerd in The Lancet, bleek te zijn gestoeld op leugens. Het artikel werd teruggetrokken en auteur Andrew Wakefield werd geroyeerd als arts. De Nederlandse Vereniging voor Autisme heeft afstand genomen van de suggestie dat vaccinaties leiden tot autisme.

Er was in Nederland één vaccin -Pandemrix, tegen de Mexicaanse griep - waarover met enige overtuiging een bijwerking is gemeld die verder ging dan jeuk, irritatie of een kortdurende koorts. Pandemrix zou leiden tot narcolepsie, de ziekte van overmatig slapen.

De overheid heeft vijf miljoen euro gereserveerd voor een schadevergoeding, al is er vanwege moeite in de bewijsvoering nog geen euro uitgekeerd. "De kwestie loopt al jaren," aldus letselschadeadvocaat John Beer. Verder zijn er in Nederland geen rechtszaken gevoerd tegen vaccins van het rijksvaccinatieprogramma.

Wel wijzen kritische volgers van het Rijksvaccinatieprogramma erop dat de prik weliswaar beschermt tegen de meningokokken van het type A, C, W en Y, maar niet tegen het type B, dat jaarlijks zorgt voor zo'n 80 infecties met 2 tot 3 doden. "Dat vaccin is minder effectief en duurder," aldus Van Vliet van het RIVM. "Daarom zit het niet in het Rijksvaccinatieprogramma."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden