Plus75 jaar vrijheid

Dit draaiorgel behoedde omstanders op de Dam voor kogels van Duitse soldaten

Canadese gevechtswagens rolden op 7 mei 1945 onder luid gejuich de Dam op. En toen ging het mis. Duitse militairen schoten met scherp op de menigte vanuit De Groote Club. Er vielen veel doden. Sommigen vonden dekking achter een draaiorgel: Het Snotneusje.

Draaiorgel Het Snotneusje is vanwege 75 jaar bevrijding opgeknapt.Beeld Stadsrchief Amsterdam

Op 7 mei 1945 trok Joop van Beek (15) uit de Barentszstraat naar de Dam: het gerucht ging dat de Canadezen daar zouden arriveren. “Aangekomen op de Dam heerste er een feestelijke stemming. Er speelde zelfs een draaiorgel.” Het feestgedruis sloeg, zoals ­bekend, om in een bloedbad. 

Duitse militairen openden vanuit het gebouw van De Groote Club het vuur op de menigte. In paniek zochten de feestvierders dekking, maar het open plein bood nauwelijks toevlucht. Men verschool zich achter lantaarnpalen, achter de kioskjes in het Damplantsoen, achter een camerawagen die met de Canadezen de stad was binnengereden, en achter dat draaiorgel. Joop van Beek hoorde toen hij thuiskwam dat zijn buurmeisje Rika Overdijk was omgekomen.

Journalist Wiel van der Randen stond aan de andere kant van het plein op het dak van de sacristie van de Nieuwe Kerk, vanwaar hij goed uitzicht hoopte te hebben op de komst van de Canadezen. Hij deed op 8 mei verslag in de Katholieke Illustratie. De dag begon met de reguliere aflossing van de wacht in De Groote Club: ‘Onder doodse stilte werd op de zon­beschenen en druk bevolkte Dam de Duitse wacht in de Groote Club afgelost. De Duitsers zongen ditmaal niet, ze hadden inderdaad een excuus, maar het rhytmische geluid van met ijzer beslagen soldatenzolen op het plaveisel, dat vijf jaren op onze zenuwen had gewerkt, irriteerde nog even erg. Er was één troost: het zou de laatste wacht zijn.’

Amsterdamse vriendin

Terwijl de massaal toegestroomde Amsterdammers wachtten op de bevrijders, weerklonken er opeens salvo’s. Het was goed mis, zag ook Van der Randen. ‘Een donderende vuurstoot volgde en een bundel zware-machinegeweer projectielen veegde over het plein. In hun krankzinnige angst raakten kinderen en vrouwen onder de voet, moeders verloren hun ­kinderen, en vrouwen raakten hun mannen kwijt. (...) In ongelofelijk korte tijd was de Dam leeg. Een scheefgezakt pierement, welks laatste vrolijke tonen door de moordende kogels werden gesmoord, bleef eenzaam achter.’

Ook Louise Selter (1927) herinnerde zich de schietpartij. Het was haar achttiende verjaardag; ze liep met een collega van haar werk in de Bonneterie naar de Dam: “We sloegen vanaf het Rokin de hoek naar de Dam om, liepen een meter of zeven, en toen klonken plotseling de schoten. Twee Duitse soldaten, met van die weerzinwekkende petten op hun hoofd, maaiden met hun machinegeweren over de Dam. Het leek alsof ze extra getergd waren door het kleine draaiorgel dat speelde.”

Volgens de officiële telling vielen er 22 doden en honderden gewonden. De Stichting Memorial voor Damslachtoffers 7 mei 1945, opgericht in 2012, deed uitgebreid onderzoek en stelde vast dat er veel meer doden waren: minstens 32 Nederlanders en zo’n 20 Duitsers. De operaties van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS), die belangrijke panden rond de Dam in handen probeerden te krijgen, speelden een rol. Mogelijk was ook het optreden van de BS tegen de Amsterdamse vriendin van een Duitse marineman reden om het vuur te openen.

Het ‘scheefgezakte pierement’ was Het Snotneusje. Kogels hadden het draaiorgeltje geraakt en bovendien was er in de nasleep van de schietpartij een auto van de Grüne Polizei tegenaan gereden, waardoor een wiel was af­gebroken. Omdat er na de bevrijding grote behoefte was aan vermaak, werd het snel op­gelapt door de firma Perlee en ging het de straat weer op.

Nieuw gecomponeerd

De historische rol die Het Snotneusje op die 7de mei speelde, was in 1992 reden voor het Amsterdam Museum om het aan te kopen. Het ‘48 toets draaiorgel’ was het kleinste type, vandaar de naam ‘Snotneusje’. Karel Struys – schoonzoon van de grote orgelbouwer Gijs ­Perlee – had het in 1935 gebouwd. Bij een eer­dere restauratie waren twee kogels verwijderd; één kogel bleef achter, omdat wegnemen het orgel te zeer zou beschadigen. De kogels werden door Ewout Meulmeester, secretaris van de Schietvereniging Westerpark, geïdentificeerd als 9x19 millimeter-patronen, gangbare munitie voor pistolen en pistoolmitrailleurs. De Luger P08 was een pistool met dit kaliber in de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, het machinepistool MP38 in de Tweede Wereldoorlog.

Draaiorgel Het Snotneusje moest een belangrijke rol krijgen in de oorlogsherdenkingen dit jaar, 75 jaar na de bevrijding. Op 5 mei zou Het Snotneusje bij de bevrijdingsfeesten op de Dam staan en op 7 mei daar spelen in aanwezigheid van nabestaanden van mensen die om­gekomen zijn tijdens de schietpartij. Op de binnenplaats van het Amsterdam Museum stond voor 10 mei nog een bevrijdingsconcert van de Amsterdamse Tramharmonie op het programma, waarbij Het Snotneusje mee zou spelen in een voor die gelegenheid gecomponeerd stuk. Maar de coronapandemie heeft ook hier een stokje voor gestoken.

Kogelgaten weer zichtbaar

Met het oog op de herdenking van 75 jaar bevrijding heeft het Amsterdam Museum de laatste maanden met externe deskundigen Het Snotneusje onderzocht, gereconstrueerd en voorzien van de oorspronkelijke beschildering uit de meidagen van 1945. Een ingewikkelde opdracht, er zijn alleen zwart-witbeelden van het draaiorgel. De kogelgaten van de schietpartij op de Dam van 7 mei 1945, die eerder weggewerkt waren, zijn na restauratie weer zichtbaar.

Koen Kleijn is hoofdredacteur van Ons Amsterdam, dat in het meinummer een uitgebreide versie van dit artikel publiceert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden