De gemeente Amsterdam moest AEB overeind houden met ruim 80 miljoen euro noodsteun.

Plus Interview

Directeur AEB: ‘Focus moet terug naar de ovens’

De gemeente Amsterdam moest AEB overeind houden met ruim 80 miljoen euro noodsteun. Beeld Hilde Harshagen

Vuilverbranding AEB gaat weer doen waarvoor die ooit is opgericht: afval verbranden en energie opwekken. Geen biomassacentrale, geen luierrecycling. ‘De stad doet er goed aan gepaste afstand te houden. Ze zaten er te dicht op.’

Allebei de schoorstenen roken. En sinds kort branden alle afvalovens weer. Daarmee is voor AEB-directeur Paul Dirix (50) ook het moment gekomen om voor het eerst terug te blikken op de zomer die de vuilverbranding aan de rand van de afgrond bracht. Eigenaar Amsterdam moest AEB overeind houden met ruim 80 miljoen euro noodsteun en door het bijna-omvallen ontketende AEB een landelijke afvalcrisis. De stad is de problemen bij AEB zo zat dat het de vuilverbranding in de etalage heeft gezet.

Het is niet de eerste Amsterdamse ramp met nationale impact die Dirix op zijn bordje kreeg. In 2012 werkte hij voor spoorbeheerder ProRail, toen een treinongeluk bij de Spaarndammerbuurt even na 18 uur tot een dode en 190 gewonden leidde. “Ik ben er die avond nog heen gegaan.” NS en ProRail werden onder verscherpt toezicht gesteld.

Dat was ook de stand van zaken bij AEB toen Dirix daar eind 2018 aantrad als algemeen directeur. Een levensgroot verschil was er ook: ProRail en NS waren diep doordrongen van de noodzaak hun bedrijven weer onder controle te krijgen, zegt Dirix. Maar AEB reageerde ‘apathisch’ op het toezicht en vertoonde ‘alle kenmerken van een verwaarloosde organisatie’.

AEB kwakkelde al sinds de verzelfstandiging in 2014. Na een serie branden was de Omgevingsdienst, de inspectie die het gehele gebied rondom het Noordzeekanaal bestrijkt, er niet meer van overtuigd dat AEB de veiligheid en het achterstallig onderhoud onder controle had en stelde het afvalbedrijf begin 2018 onder verscherpt toezicht.

Omdat er maar geen verbetering kwam, besloot Dirix op 21 juni van dit jaar – na crisis­beraad met het personeel – om vier van de zes verbrandingslijnen stil te leggen. Het directe gevolg was dat AEB miljoenen aan inkomsten misliep en een noodkrediet nodig had. Toen het stadsbestuur openlijk twijfelde of het de vuilverbranding overeind wilde houden, ontstond een nationale afvalcrisis.

Een kettingreactie dus, maar het begon allemaal met dat onverwachte besluit van Dirix.

U bracht uw eigen bedrijf aan de rand van de afgrond door die drastische ingreep. Waarom?

“De vraag was niet óf, maar wanneer er een ongeluk zou gebeuren, met zwaargewonden of zelfs doden. Als dat was gebeurd, hadden jullie mij gevraagd waarom ik niet had ingegrepen. We moesten het tempo uit de fabriek halen om het proces te kunnen beheersen. De Omgevingsdienst vroeg zelfs of we toch niet liever alle verbrandingslijnen wilden stilleggen.”

Heeft u wel alle gevolgen overzien toen u dit besluit nam?

“Niet dat het voor AEB even kantje boord zou worden. We waren druk in gesprek met andere vuilverbranders die ons afval zouden overnemen. Maar toen in de berichtgeving het woord ‘faillissement’ te vaak viel, gingen dit soort partijen en leveranciers twijfelen en wilden ze garanties van de stad. Dát had ik niet voorzien.”

U zag het dreigende faillissement niet aankomen?

“Je moet er altijd rekening mee houden, maar faillissement was voor ons nooit een optie. Dat is in de beeldvorming een eigen leven gaan leiden.”

Als eigenaar speelde de gemeente uitdrukkelijk met de gedachte AEB te laten omvallen, zo bleek uit een besloten deel van de gemeenteraadsvergadering waarvan de beelden per ongeluk openbaar werden. Voelde u zich wel gesteund door uw aandeelhouder?

“Laat ik het zo zeggen: ik ervaar nu veel meer steun dan toen. Ik wil niet zeggen dat we zijn tegengewerkt, maar we hadden veel meer samen op kunnen trekken. Dit bedrijf heeft een enorm maatschappelijk belang. Too big to fail ga ik niet zeggen, maar als je ziet hoe belangrijk we zijn voor de afvalverwerking en de stads­verwarming, dan was hier dus in elk scenario wel iets blijven draaien.”

Toenmalig wethouder Udo Kock was anders niet blij toen u 150 miljoen euro vroeg om AEB overeind te houden.

“Dat was een worstcasescenario. AEB heeft in het verleden vaker voor negatieve verrassingen gezorgd, dus ik snap wel dat de wethouder rekening hield met het ergste scenario. Overigens had AEB in 2018 en 2019 al laten weten dat er een serieus financieel probleem was. Dat het bij een bedrijf als dit al snel om groot geld gaat, kan ook geen verrassing zijn.”

Het werd een landelijke afvalcrisis, in de woorden van minister Stientje van Veldhoven. Hoe kwam dat?

“De afvalbedrijven waar wij afspraken mee wilden maken, gingen door de onzekerheid naar elkaar kijken wie de rekening zou oppakken. Daarnaast werden er allerlei dingen bij gehaald door de branche. Toen al dreigde er een einde te komen aan Brits afval door importheffingen van het kabinet. Bij het wegvallen van AEB bleek dat er een groot tekort is aan capaciteit voor de verwerking van rioolslib, maar dat tekort is er al lang. Ook dat is geen ‘Amsterdams probleem’, zoals Van Veldhoven het noemde.”

Alle zes de verbrandingslijnen doen het weer. Er is overcapaciteit in de markt. Is het nodig om alle ovens in bedrijf te houden?

“Alle zes de ovens zijn nodig voor de gewenste uitbreiding van de stadsverwarming. Wij leveren duurzame warmte en die is nodig om in de stad woningen van het gas te halen. Wij zullen meer een energiebedrijf worden dat afval omzet in elektriciteit en warmte. Dat is de kern: wat kan ik in mijn ovens omzetten naar energie? Met de rest zullen we stoppen, of zijn we al gestopt.”

Dus geen recycling meer? Geen experimenten met luiers, geen vergisting van organisch afval? AEB is geen voorloper meer van de circulaire economie, waarin al het afval terugkomt als grondstoffen?

“Als je aandacht hebt voor veel verschillende dingen, gaat meestal niet alles goed. Dat wil ik niet meer. Onze focus moet terug naar de ovens. We hebben nu alle aandacht nodig om de veiligheid en het onderhoud weer op niveau te krijgen. De biomassacentrale mag verkocht worden als daar een goede koper voor is.”

En de hagelnieuwe nascheidingsinstallatie van 35 miljoen euro?

“Die blijft. Dat we hun afval scheiden is onderdeel van de afspraak met onze klanten, de gemeenten. Maar we gaan er geen machines meer naast zetten waar folies en al die andere reststromen uit de nascheiding verder worden verwerkt. Plastic, metaal en papier verwerken we apart, maar het grootste deel wat uit die scheidingsinstallatie komt, gaat de oven in. We hadden het idee om een grondstoffenfabriek te worden, maar dat gaan we dus niet meer doen. Als Amsterdam die ambitie nog heeft, moet het dat ergens anders doen.”

De stad onderzoekt nu privatisering van AEB, maar laat ook de mogelijkheid open dat het in gemeentehanden blijft. Wat heeft u het liefst?

“Het heeft mijn voorkeur om een zelfstandige marktpartij te worden. Het is mij om het even wie de aandeelhouder is. Het gaat mij erom dat wij hier de beslissingen nemen en niet gedwongen kunnen worden tot dingen die je niet kunt of wilt, zoals vroeger wel is gebeurd. De stad doet er goed aan gepaste afstand te houden. Ze zaten er te dicht op.”

U was voor een overname door sloop- en recyclebedrijf Beelen. Waarom?

“We vonden Beelen een logische partij om die zelfstandige marktpartij te worden. Het is jammer dat het niet gelukt is. De 35 miljoen extra steun die we van de gemeente hebben gekregen, was dan ook niet nodig geweest.”

Nadat Rotterdam zijn vuilverbranding had geprivatiseerd, stegen de tarieven en daarmee ook de afvalstoffenheffing. Gaan de Amsterdammers ook de rekening betalen voor AEB?

“Door langlopende contracten betalen de gemeenten nu te lage tarieven. Als AEB gezond wil worden, moeten we onderzoeken of onze prijzen hoog genoeg zijn. Het klopt dat dit in gemeenten meestal wordt opgebracht door de burger. Je zag dat AEB nauwelijks vet op de botten had toen we in die crisis raakten, waardoor liquiditeitssteun nodig was. Dat hangt samen met de lage tarieven.”

U noemt AEB een verwaarloosde organisatie. Waarom?

“Er zijn veel wisselingen aan de top geweest. Het ontbrak AEB aan stabiliteit en structuur, en niet omdat de mensen niet zouden willen. Niemand wil dat het hier onveilig is. Er is best gemopperd binnen het bedrijf, maar vooral uit onmacht.”

Wie heeft AEB verwaarloosd dan?

“De gemeente heeft een onderzoekscommissie aangesteld. Ik denk dat iedereen die betrokken is geweest bij AEB, al ver voor de verzelfstandiging, mede debet is aan de situatie waar we nu in zitten. De leiding van AEB, de mensen zelf, maar zeker ook de gemeente. Ik hoop daarom dat we in het onderzoek niet zozeer zoeken naar een schuldige, maar proberen hiervan te leren. Er is niet één schuldige.”

Rekent u zichzelf ook iets aan?

“Eerlijk gezegd zou ik niet zo veel anders doen dan ik gedaan heb. Ook met de kennis van nu. Je gaat als directeur nooit helemaal over je eigen toekomst, maar ik heb de ambitie om dit tot een goed einde te brengen, en verder. Als het aan mij ligt, is het aanzetten van de ovens de eerste stap naar een gezond AEB, met welke aandeelhouder dan ook.”

Paul Dirix

Al zijn hele loopbaan werkt Paul Dirix op het snijvlak van markt en overheid – als directeur van overheidsorganisaties en bedrijven met een publieke taak. Dirix is opgeleid als elektrotechnisch ingenieur en begon bij Energiebedrijf Amsterdam (EBA), dat tegenwoordig onderdeel is van netwerkbedrijf Liander. Daarna werkte hij lange tijd voor stroomnetbeheerder Tennet. Na een periode als directeur Gegevensdiensten bij uitkeringsinstantie UWV werkte hij jarenlang voor ProRail en NS. Eind 2018 trad Dirix aan als algemeen directeur van AEB. De 50-jarige Dirix is getrouwd en heeft twee kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden