PlusAchtergrond

Diepe crises, grote dilemma’s – maar de verkiezingen leveren nog altijd geen vuurwerk op

Op 16 maart zijn er gemeenteraadsverkiezingen. Beeld Daphne Lucker
Op 16 maart zijn er gemeenteraadsverkiezingen.Beeld Daphne Lucker

Volgende week zijn de gemeenteraadsverkiezingen, die steeds minder belangrijk lijken in het licht van oorlog en een dreigende recessie. Waar maken Amsterdammers zich druk over? En hoe beïnvloedt dat hun stemgedrag?

David Hielkema

Nog een kleine week en dan gaat de Amsterdammer naar de stembus. De stad staat voor grote keuzes: zo is er een wooncrisis, een klimaatcrisis en een groot lerarentekort. Ook wordt er gesproken over een naderende economische crisis en bovendien, zo liet de coronacrisis zien, is het zorgsysteem wankel.

Onderwerpen die invloed hebben op de meer dan 800.000 Amsterdammers en waarin het nieuwe stadsbestuur belangrijke keuzes heeft te maken. Toch lijken de verkiezingen niet erg te leven, mede door de oorlog die in Oekraïne woedt. Daarnaast wordt de campagne momenteel niet erg aangejaagd. Landelijke boegbeelden uit Den Haag, die normaal de gemeenteraadsverkiezingen aanzwengelen, hebben andere dingen aan hun hoofd, zegt John Bijl, directeur bij het Periklesinstituut en deskundige op het gebied van lokaal bestuur.

“Landelijke politici zijn campagnemoe. Dat komt door de coronacrisis, ruim driehonderd dagen formeren en de oorlog die nu is uitgebroken. Landelijk is daarom niet veel ruimte voor campagne voeren. Lokale politici moeten terugvallen op wat er in de gemeente gebeurt, maar daar is vaak minder aandacht voor.”

Betaalbaar wonen

Dat wil niet zeggen dat kiezers geen zorgen hebben. In een recente peiling (januari) van gemeentelijk onderzoeksbureau OIS is Amsterdammers gevraagd welke drie onderwerpen zij momenteel het belangrijkste vinden. Daaruit blijkt dat de woningmarkt het vaakst gekozen (61 procent) is. Nieuw is dat, anders dan in voorgaande jaren, wonen gevolgd wordt door klimaat/duurzaamheid (31 procent) en verharding van de samenleving (28 procent). Eerder zaten veiligheid/criminaliteit (27 procent) en toerisme/drukte (25 procent) meestal in de top drie van issues die Amsterdamse kiezers belangrijk vinden.

Bij politieke partijen staat wonen dan ook hoog op de agenda. De vraag die boven de Amsterdamse woningmarkt hangt is in hoeverre het stadsbestuur de markt moet reguleren. Moeten er vooral meer sociale huurwoningen gebouwd worden (linkse partijen), meer woningen voor de middenklasse (D66, JA21) of meer koopwoningen (VVD)?

Hoewel het onderwerp zeer belangrijk is voor kiezers, is het woondebat vaak slecht te volgen en lukt het veel partijen niet om de dilemma's helder neer te zetten, ziet Bijl. “Voor wie wil je een partij huizen bouwen en onder welke omstandigheden? Wil je dit doen in een groene omgeving of niet of juist vooral sociale woningbouw? Partijen moeten deze complexe politieke boodschap invoelbaar zien te maken in korte tijd. Dat lukt niet even makkelijk.”

Vermoeidheid na corona

In 2018 was dit heel anders, voor corona, toen toeristische overlast nog hoog op de agenda stond. Partijen wist zich hierop te profileren en er waren duidelijke verschillen te zien. Door de pandemie is het toerisme minder belangrijk geworden. Bovendien zijn partijen het inmiddels grotendeels met elkaar eens over zaken als vakantieverhuur of stadsmarketing en dat maakt het onderwerp minder interessant voor de campagne.

Gezondheidszorg was voor veel Nederlanders vorig jaar tijdens de landelijke verkiezingen nog het belangrijkste onderwerp, maar is nu amper een onderwerp. Hoogleraar politicologie Claes de Vreese (UvA) is daarover verbaasd, omdat gemeenten een belangrijke rol hebben in het organiseren van de zorg. “Na bijna twee jaar corona is er alle reden toe om het hier echt over te hebben. Maar het heeft te maken met vermoeidheid rondom corona: de echte urgentie lijkt op dit moment op pauze te staan.”

De Vreese doet onderzoek naar politieke campagnes en kiesgedrag. Hij ziet dat er over veel onderwerpen een ‘consensusagenda’ ontstaat. Neem bijvoorbeeld veiligheid, criminaliteit en openbare orde. Een onderwerp dat belangrijk is aan de rechterzijde – veel VVD- en JA21-stemmers gaan hiervoor naar de stembus. Op campagneposters komt het terug, maar het leidt niet tot felle debatten.

“Het zou spannend zijn geweest als gemeenten zich beter kunnen profileren ten opzichte van het landelijke regeerakkoord. Wat moeten lokale partijen organiseren en hoe verhoudt zich dat tot het regeerakkoord?” zegt De Vreese. “Maar dat programma is nog niet echt ingekleurd en daarom is het ook lastiger om lokale problemen naar voren te brengen.”

Alarmerende rapporten

Een ander veelbesproken onderwerp is de klimaataanpak. Vier jaar geleden waren er nog grote verschillen; sommige partijen spraken helemaal niet over een crisis. Dat is nu wel anders. Voor het eerst in de politieke geschiedenis zijn vrijwel alle partijen het ermee eens dat het noodzakelijk is dat de stad moet verduurzamen. Dat komt door de klimaatmarsen afgelopen jaren, alarmerende rapporten en bijvoorbeeld Limburg, dat afgelopen zomer onder water stond.

Doordat alle partijen verduurzaming nu opnemen in het programma, lijkt het erop alsof partijen het vaak met elkaar eens zijn. De Vreese: “Maar het gaat om de uitwerking van de keuzes die gemaakt gaan worden. Welke instrumenten wil je inzetten op kansengelijkheid en verduurzaming, wil je bedrijven wel of niet verduurzamen, wie moet welke lasten betalen? Dat is waar het politieke vuurwerk zit. Het is voor politici de kunst om dat de komende dagen over te brengen.”

Op het laatst kiezen

In tegenstelling tot veertig jaar geleden, toen de zuil waar je bij hoorde bepaalde waarop je stemde, zullen veel kiezers tot het laatste moment twijfelen voor wie zij kiezen. Met name bij progressieve partijen is dit goed te zien. Negen op de tien kiezers van GroenLinks, D66 en PvdA zeggen een andere partij te overwegen, blijkt uit onderzoek van I&O research. De VVD-kiezers zijn het zekerst van de zaak: één op drie zegt op de partij stemmen. In het algemeen zijn drie op de tien kiezers niet zeker op wie zij stemmen.

De oorlog kan ook nog invloed hebben, zegt De Vreese. Hij noemt het de ‘existentiële crisisfactor’. Tot dusverre lijkt het zich nog niet echt in de gemeentepolitiek te mengen, maar met de opvang voor vluchtelingen is het wel een onderwerp dat kiezers een kant kan opduwen. “Partijen kunnen daar een belangrijk politieke keuze in maken, waardoor kiezers op de laatste dag toch iets anders stemmen dan dat ze vooraf van plan waren.”

Slag om de Stopera
Op woensdag 16 maart kiest ook Amsterdam een nieuwe gemeenteraad. In aanloop ernaartoe besteedt Het Parool dagelijks aandacht aan de politieke partijen, campagne, peilingen en verhoudingen in de Stopera.
Lees ook via parool.nl/verkiezingen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden