Plus Geschiedenis

De tomaten vlogen in 1969 door de Stadsschouwburg

De Nederlandse Comedie vierde op 9 oktober 1969 het 75-jarig bestaan in de Stads­schouwburg met Shakespeares De Storm. Een en al burgerlijkheid, vonden Lien Heyting en Ernst Katz. Op die avond begonnen ze Aktie Tomaat.

1 november 1969: Discussie in de Stadsschouwburg tussen leden van de Nederlandse Comedie en voor- en tegenstanders van het toneelbestel. Beeld Joost Evers/Anefo / Nationaal Archief

‘Rotte tomaten vliegen door schouwburg’, kopte de Volkskrant de ochtend nadat Lien Heyting en Ernst Katz hun onvrede over het beleid en repertoirekeuze van de ­Nederlandse Comedie tot uiting hadden ­gebracht. Bij het slotapplaus in de Amsterdamse Stadsschouwburg hadden de twee, regie­studenten aan de Amsterdamse Toneelschool, onder boegeroep enkele tomaten gegooid naar de acteurs op het toneel.

Niemand werd ­geraakt, hoewel dat later door Willem Nijholt werd betwist. Ook een poging tot discussie bij de artiesteningang mislukte. De tumultueuze avond op 9 oktober 1969 vormde wel het startsein voor de Aktie Tomaat, die meehielp het ­vaderlandse toneelbestel te kantelen.

Drie tomaten

Nu, vijftig jaar na dato, is het tijd om de balans op te maken van Aktie Tomaat en historische feiten te scheiden van de mythevorming. “Al met al zijn er in die drie maanden slechts zeven tomaten gegooid,” schat Simon van den Berg, toneelrecensent van Het Parool. “Maar ook nog eieren, broodjes en stinkbommen.”

Van den Berg heeft voor het dit najaar te verschijnen jaarboek van het vakblad Theatermaker uit­gebreid gesproken met de laatste nog levende betrokkenen. “Aktie Tomaat is, los van de betekenis voor het Nederlandse toneel, inmiddels ook theatergeschiedenis. Voor historici is de iconografie, overlevering en mythevorming erg interessant.”

Die historische erfenis wordt maandag doorgelicht op een congres in het ­Universiteitstheater, in 1969 het actiecentrum van Tomaat. In november volgt nog een ­publieksmanifestatie.

Terug naar die eerste tomaten op 9 oktober 1969. “We hebben er geen last van gehad,” aldus acteur Jan Retèl in Het Parool van de volgende dag. “Het stuk was afgelopen. Ik geloof dat er drie tomaten op het toneel zijn beland. Er was wat geschreeuw, boegeroep en iedereen was een beetje verbaasd.”

Simon van den Berg interviewde acteur Rudolf Lucieer, die op de bewuste avond als jonge acteur op de planken stond. “Bij het spotten van rode vlekken op het toneel, dacht hij dat een collega een bloedneus had.” Wees Retèl de uitnodiging tot gesprek na afloop af, Lucieer ging wel de discussie aan.

“Logisch ook, hij stond als een van de jongeren bij de Nederlandse Comedie open voor veranderingen. Toen de sfeer later dat najaar omsloeg en vijandig werd, was ook hij niet meer welkom op de maandagavondsessies in het Universiteits­theater.”

Rode lap

De Aktie Tomaat kwam niet uit de lucht vallen. Studenten hadden in mei het Maagdenhuis, het bestuurlijk centrum van de Universiteit van Amsterdam, dagenlang bezet. Het broeide ook in de theaterwereld, benadrukt Simon van den Berg. De grote toneelgezelschappen verdeelden de beschikbare subsidies. Ruimte voor vernieuwing was er nauwelijks.

“Vernieuwers als Hans Croiset, Erik Vos en Annemarie Prins werden kort gehouden.” Ondertussen kampten de drie grote repertoiregezelschappen wel met een ­teruglopende belangstelling, deels te wijten aan de opkomst van de televisie. Nota’s, rapporten en aanbevelingen volgden elkaar op. “Er was het besef dat iets moest veranderen, maar wat?”

De Vereniging voor Nederlandse Toneelgezelschappen (VNT) had Volkskrantrecensent Paul Beugels een ‘rondje langs de velden’ laten ­maken. Dat zijn rapport bewust in een lade bleef liggen, werkte als een rode lap op de jonge, on­tevreden theatermakers.

Zeker toen uit een ontvreemd exemplaar uit de VNT-burelen bleek dat Guus Oster elke vorm van vernieuwing uitsloot en van zijn Nederlandse Comedie een ­onaantastbaar groot gezelschap voor heel ­Nederland wilde maken.

Valse toegangskaarten

Volgens de overlevering zou Guus Oster door ­alle tumult in één nacht grijs zijn geworden. “Niet alle mythes zijn meer te verifiëren,” waarschuwt Simon van den Berg. Bewijzen van de laatste actie zijn wel keurig gearchiveerd: de door de actievoerders verspreide valse toegangskaarten voor de traditionele nieuwjaarspremière van de Nederlandse Comedie op 1 januari 1970. De actie werd voortijdig ontdekt, waarna het gemeentebestuur de voorstelling annuleerde.

Heeft Aktie Tomaat in die drie maanden nu bijgedragen aan de verandering van het toneelbestel of was dat toch wel gebeurd?

Simon van den Berg: “Er was al van alles gaande, bijvoorbeeld bij Studio en Theater Terzijde. En Theater Mickery aan de Rozengracht programmeerde veel buitenlandse avant-garde. Vernieuwingen die ongetwijfeld uiteindelijk zouden zijn opgenomen in het bestel. Maar dat er zoveel nieuwe groepen bij kwamen, dat komt wel door Aktie Tomaat. En door de moed van cultuurminister Marga Klompé om dat te subsidiëren.”

Tomatengooiers en Radencommunisten

De door Lien Heyting en Ernst Katz op 9 oktober 1969 gegooide tomaten kwamen niet alleen als een verrassing voor de acteurs van de Nederlandse Comedie. Dat waren ze ook voor twee communistische beeldend kunstenaars, die al wekenlang aan het infiltreren waren bij Toller, een voorstelling over de communistische Raden­republiek van München.

Ander­zijds werden de Tomatisten verrast door de verstoring van Toller, op 22 november, met rookbommen en spreekkoren. Een maand werd Toller onderbroken door radencommunist Gerard van den Berg, die acteur Han Bentz van den Berg publiekelijk onderwierp aan een verhoor over zijn rol als acteur.

Door de Toller-acties groeide het politieke bewustzijn bij Aktie Tomaat. Simon van den Berg: “De verstarde Nederlandse Comedie was voor beide actiegroepen de ideale kop van Jut.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden