Plus Adieu aardgas

De stad heeft iets meer dak nodig

Waarop brandt straks in Amsterdam de verwarming als de cv-­ketel wordt verbannen wegens het klimaat? Vandaag: zonthermie, een vaak vergeten kans.

Beeld ANP

In Plan van Gool, de buurt ten zuiden van het winkelcentrum op het Buikslotermeerplein, is 11 tot 12 procent van het warme water uit kraan en douche opgewarmd door zonnestralen. Dat heet zonthermie, of zonnewarmte. Op de daken van de 1176 woningen van deze buurt in Noord ligt maar liefst 1200 vierkante meter aan zonnecollectoren, die in de zomer voor loeiheet water zorgen: 80 graden Celsius.

Verderop in Noord komt op een nieuw parkeerdak 320 vierkante meter aan zonnecollectoren, die hun warmte afgeven aan de stadsverwarming. Daar levert het per jaar genoeg warm water op om honderdduizend keer te douchen.

Ook de zon spreekt dus een stevig woordje mee als het gaat om verwarming zonder gas. Maar: alleen in een bijrol. Zonthermie op eengezinswoningen is het interessantst en daar hebben we er in de stad relatief weinig van. De meeste Amsterdammers delen hun dak met hun boven- en benedenburen, waardoor per appartement maar een klein oppervlak overblijft voor zonnecollectoren.

Van het potentieel op eengezinswoningen werd onlangs hoog opgegeven door Berenschot. Zonde dat daar zo weinig aandacht voor was in het ­Klimaatakkoord, concludeerde het onderzoeksbureau. "Vijf vierkante meter aan zonnecollectoren levert net zoveel energie op als tien zonnepanelen," zegt Robbert van Diemen van HR Solar, een grote leverancier van zonnewarmtesystemen.

"Toch lijkt het of we in Nederland gefixeerd zijn op zonnepanelen. Als ik het uitleg aan klanten is het vaak te laat. Dan zeggen ze: potverdorie, nu is mijn dak al vol."

Voorrang door subsidie
Het rapport van Berenschot heeft daarvoor wel een verklaring: zonnepanelen worden ruimhartiger gesubsidieerd. Ook zijn ze de laatste jaren efficiënter geworden en goedkoper, omdat Chinese fabrikanten hun zonnepanelen dumpen op de Europese markt. Terwijl juist de combinatie aantrekkelijk kan zijn.

Zogenaamde PVT-panelen wekken elektriciteit én warmte op, met des te meer rendement omdat de hitte die de opwekking van elektriciteit in de weg zit, wordt afgevoerd. Een warmtepomp hoeft ook minder hard te werken als zonnecollectoren voorverwarmd water aanvoeren. Daarmee wordt het elektriciteitsnet ontlast.

Maar kan het ook in Amsterdam, op appartementencomplexen met vaak minstens vijf woonlagen onder één dak? Van Diemen gelooft zeker dat zonthermie ook hier een bijdrage kan leveren.

Ook in de stad geldt dat je daarmee per vierkante meter meer energie kunt opwekken dan met zonnepanelen, al blijft per inwoner wel weinig dakoppervlak over. "Met vijf vierkante meter per appartement kun je niet van het gas af. Zo mooi wil ik het niet maken."

Beeld Laura van der Bijl

In Plan van Gool, ook bekend van de straat­namen Het Breed, Het Hoogt en Het Laagt, wordt zonthermie al gebruikt sinds de uit 1970 stammende woningen tussen 2013 en 2016 werden gerenoveerd. Dankzij die opknapbeurt is de CO2-uitstoot van de flats met de helft teruggedrongen.

Energiebedrijf Eneco, dat als installateur tijdens de renovatie 155 kilometer aan leidingen heeft vervangen, waarschuwt voor al te hoge verwachtingen van zonnewarmte.

Op flats en appartementencomplexen is te weinig ruimte, zegt een woordvoerder. Daar komt bij dat de behoefte aan verwarming juist in de maanden met weinig zonneschijn het grootst is. "Voor seizoensopslag voor warmte is eigenlijk nog geen goede oplossing. Dat kost ruimte, geld en je verliest altijd energie."

Warmtebehoefte
"De meeste zonneboilers die je nu bij particuliere woningen tegenkomt, leveren vooral energie voor warm kraanwater," aldus de Enecowoordvoerder. Zonthermie is dus wel geschikt voor tapwater, maar minder voor verwarming.

"Een zonsysteem biedt een goede besparing op het gasverbruik, maar in de gestapelde bouw kan het niet de hoofdinstallatie voor warmte zijn. Het zijn altijd hulpsystemen, zoals ook bij Het Breed in Amsterdam."

Sinds de renovatie komt de verwarming in Plan van Gool van vijf moderne cv-ketels, dus toch van aardgas. Wel zijn nog twintig warmtepompen toegevoegd. Warm kraan- en douchewater komt voor 11 tot 12 procent van zonthermie, maar ook hier is een duidelijke seizoenspiek.

In de zomer levert het water op van 80 graden, maar in het voorjaar en het najaar blijft de temperatuur op 40 graden steken en moeten de cv-ketels bijspringen.

Op andere plekken met zonthermie voor meerdere woningen tegelijk wordt stadsverwarming vaak als achtervang gebruikt. In Almere, in Noorderplassen-West, leveren 520 zonnecollectoren op een 'zoneiland' van Nuon 10 procent van de warmtebehoefte van de wijk.

De rest komt van de stadsverwarming, die garandeert dat ook op bewolkte dagen de kachel brandt. Bij het nieuwbouwcomplex Cityplot in Buiksloterham legt Nuon een parkeerdak vol zonnecollectoren, goed voor 5 procent van de warmtebehoefte van de 280 woningen. Ook hier komt de rest dus van de stadsverwarming.

En dan gaat het nog om goed geïsoleerde nieuwbouw. Als we willen weten of zonthermie ook kan helpen oudere delen van Amsterdam van het gas te halen, dan is Plan van Gool een mooi voorbeeld. De 11 tot 12 procent van het tapwater klinkt indrukwekkend, maar tellen we de verwarming ook mee, dan komt maar 4,5 procent van de warmtebehoefte van de zon.

Lage temperaturen
Daar komt bij dat de bewoners niet bepaald enthousiast zijn over de 'lagetemperatuurverwarming' die ze hebben gekregen na de renovatie. In Plan van Gool betekent het dat er geen water van 90 graden meer naar de radiatoren stroomt, maar veel lagere temperaturen: 65 graden als het buiten steenkoud is, 40 graden in het voor- en najaar. Dat bespaart veel energie, maar volgens veel bewoners kan de verwarming het niet altijd bolwerken.

Voorzitter van de bewonersvereniging Frank Witzen wijt dat vooral aan de tekortschietende isolatie. Plan van Gool heeft nieuwe gevels gekregen met modern isolatieglas, maar in een recente enquête klaagt een kwart van de bewoners over tocht.

Het stemt zorgelijk over de kansen om bestaande wijken met lagere temperaturen te verwarmen. Het is een oplossing die vaak wordt genoemd als alternatief voor stadsverwarming, zeker in de wat jongere naoorlogse wijken. Witzen baalt van de renovatie en de destijds innovatieve verwarming voor Plan van Gool. "Wij betalen leergeld," zegt hij. En: "Je moet een perfecte isolatie hebben."

Of zo'n grondige isolatie wel mogelijk is zonder dat het buitenaanzicht verandert? Witzen vraagt het zich hardop af. "Onze conclusie kun je niet scherp genoeg stellen: ik geloof niet dat het kan."

Zonder gas
Stadsverwarming, warmtepomp, of andere duurzame alternatieven voor de cv-ketel en de gaskachel. De ­actuele opties, in zeven afleveringen.

1. Groengas
2. Aquathermie
3. Zonnewarmte
4. Geothermie
5. Restwarmte van datacenters
6. De warmtepomp
7. De routekaart voor een stad zonder gas

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden