PlusAchtergrond

De spagaat van Halsema: wel regels, maar amper sancties

Overal in de stad is het opmerkelijk druk.Beeld Jurre Rompa

Het is de spagaat van burgemeester Halsema: corona neemt toe in een stad met te veel burgerlijke ongehoorzaamheid en te weinig handhavers. Hoe zorg je ervoor dat mensen zich aan de regels houden, als er amper sancties zijn?

Het is alsof je tegen een toch al weerbarstig kind zegt: denk erom, vanavond vroeg naar bed en om acht uur licht uit en tandjes gepoetst – maar papa en mama zijn verder niet in de buurt om dat te controleren.

Amsterdam is de coronabrandhaard van Nederland, regels worden massaal met voeten getreden en burgemeester Femke Halsema geeft openlijk toe dat ze de mankracht niet heeft om daartegen op te treden.

“Het is al eeuwen zo,” zegt ombudsman en bestuurskundige Arre Zuurmond, “als mensen zich niet aan afspraken houden, heb je als overheid geen schijn van kans. Het probleem is niet Halsema, het zijn bepaalde groepen burgers.”

Hij noemt de ober die, als Zuurmond zegt dat zijn gezelschap van drie geen familie is, antwoordt: ‘O, dat had u niet moeten zeggen.’ Of de boten met tientallen feestende jongeren, die denken: als we eenmaal op het IJ zijn, kan niemand ons meer pakken.

Premier Rutte beperkte zich deze week tijdens de coronapersconferentie tot waarschuwingen en verwees voor nieuwe, strengere maatregelen naar Amsterdam. Halsema pareerde: “We hebben 8000 horecagelegenheden in de stad en 5000 agenten, dus reken maar uit.”

Pakkans

Frenk van Harreveld, hoogleraar gedragsbeïnvloeding aan de UvA, hoorde het Halsema zeggen. “Mijn eerste reactie was: nou, veel succes. Ze communiceert naar Den Haag: wij hebben meer mensen nodig. Maar dat zou ik niet via het publiek doen. Nu communiceert ze: de pakkans is heel erg gering. Ik weet niet of dat een goed idee is.”

Mensen die zich niet aan een regel willen houden, letten nauwelijks op de hoogte van de sanctie, maar vooral op de pakkans. Twee derde van de bevolking zegt zich aan de coronamaatregelen te houden – een derde dus niet. Dat zijn vijf miljoen volwassenen.

De mens is alleen bereid autonomie en vrijheid in te leveren bij een reële dreiging. “Dat is een psychologische wet,” zegt gedragspsycholoog Martin Appelo. “Als je de autonomie van mensen afneemt terwijl ze geen acuut gevaar voelen, komen ze in verzet. Je ziet een enorme burgerlijke ongehoorzaamheid, waarbij mensen zeggen: ik ben het helemaal eens met de regels – maar zich er vervolgens toch niet aan houden.”

Beeld Jurre Rompa

Bon of bonus

De vraag is: hoe krijg je mensen zo ver dat ze zich aan regels houden, ook als de kans op een sanctie klein is en ze eigenlijk niet achter die regel staan? Zuurmond denkt aan eigen verantwoordelijkheid. Ondernemersverenigingen die hosts inzetten aan het begin en eind van de winkelstraat. Ouders die met hun kinderen praten over de maatregelen. Maar ook de consument die tegen een horecabedrijf zegt: als u zo laks omgaat met de regels, ga ik wel ergens anders heen.

Volgens Van Harreveld moet handhaving zichtbaar zijn. Een bon op straat, de sluiting van een zaak. Ook bepleit hij een positieve benadering: een bonus of belastingvoordeel voor bedrijven die zich aan de regels houden. Of een sociale beloning. Van Harreveld: “Denk aan naming & faming. Geef een platform aan bedrijven die slimme manieren bedenken om hun zaak open te houden.”

Hamsteren

Want voorbeeld doet nu eenmaal volgen. Van Harreveld: “Neem hamsteren. Dat ontstaat doordat je een paar mensen met een pak wc-papier over straat ziet lopen, en je denkt: wacht eens even. We zijn toch wel een beetje kuddedieren en dat kun je ook ten positieve gebruiken.”

Volgens gedragspsycholoog Suzie Geurtsen moeten vooral jongeren continu worden herinnerd aan het feit dat corona er is, bij voorkeur visueel. Een app bijvoorbeeld, die met bewegende bolletjes aangeeft hoeveel mensen in de buurt de ziekte hebben. Geurtsen: “Met elke dag een update voor de plek waar je naartoe gaat. Landelijke cijfers voelen toch erg als een ver-van-je-bedshow.”

Een vlag op drukke plekken kan ook, net zoals op het strand dagelijks wordt aangegeven of de zee gevaarlijk is. Of de inzet van influencers die het goede voorbeeld geven. Geurtsen: “Jongeren zijn, meer dan anderen, vatbaar voor wat leeftijdsgenoten doen.”

Uiteindelijk moeten we het zelf doen, uit eigen wil en motivatie. Ombudsman Zuurmond: “Elke keer weer zie je de neiging om dit probleem helemaal op het bordje van de overheid te leggen, en dan met zijn allen heel hard te roepen: de overheid faalt! Nee, de samen­leving faalt.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden