PlusAchtergrond

De plaskrul verdwijnt: ‘Jammer, hij hoort in het straatbeeld’

Plaskrul op het Kadijksplein.Beeld Jakob Van Vliet

De groene plaskrul, ooit een symbool voor beschaving, verdwijnt uit het straatbeeld. De gemeente hanteert een uitsterfbeleid. Niet ­iedereen is het daarmee eens. ‘Het is een vertrouwde en best sierlijke verschijning.’

Wie nog een keer oer-Amsterdams wil plassen, moet niet te lang meer wachten. Hoe ranzig vaak ook, de Amsterdamse plaskrul is een attractie: staand plassen – helaas alleen voor mannen – en ondertussen uitkijken op de gracht en voorbijgangers, door een gietijzeren raster.

Er zitten pareltjes tussen. Die op de Plantage Kerklaan geeft uitzicht op Artis, die op de Herenmarkt kijkt uit op het ansichtkaarten-Amsterdam van de Brouwersgracht.

Bij The Grand, op de Oudezijds Voorburgwal, staat een krul gebouwd van natuursteen, een maaswerk van rood baksteen met een beeld op het dak, begin vorige eeuw ontworpen in de stijl van de Amsterdamse School. Dit urinoir zal de grote schoonmaak wel overleven; het werd in 2001 aangewezen als rijksmonument.

Neus dichtdoen

De andere plaskrullen, nu nog 39 stuks, zullen één voor één verdwijnen. Op drie plekken in de binnenstad komen toiletten die toegankelijk zijn voor mindervaliden.

“Jammer,” vindt stadshistoricus ­Peter-Paul de Baar. “De krul is een vertrouwde en best sierlijke verschijning, die hoort in het Amsterdamse stadsbeeld, net als de kiosken en Amsterdammertjes. Amsterdammers koesteren dat. Je moet af en toe je neus dicht doen, dat is de enige handicap.”

De eerste krullen werden rond 1870 geplaatst. De Baar: “Uit hygiënisch oogpunt. Mannen deden het ­voordien rechtstreeks in de gracht. Maar de fatsoensnormen veranderden. Een beschaafd heer vond een beetje beslotenheid ook wel aan­genaam.”

Plaskrul op de Plantage Middenlaan, met uitzicht op Artis.Beeld Jakob Van Vliet

Museum Het Schip heeft een krul uit die begintijd in de collectie op­genomen. Directeur Alice Roegholt: “De Dienst Publieke Werken vond dat de straat de burger moest dienen, maar ook dat wijken een eigen identiteit moesten hebben. Daarom werden de plaskrullen ontworpen in de stijl van de Amsterdamse School, net als prullenbakken, openbare klokken en ­lantaarnpalen.”

Pisbakken lopen

Het ontwerp van de krul moest wel doorzicht bieden. Dat was, blijkt uit het stadsarchief van 1880, ‘voor de politie, om te controleren of er geen onwelvoeglijke handelingen plaatsvonden’. Zeker vanaf de jaren twintig van de vorige eeuw werden de plaskrullen namelijk populair als ontmoetingsplek voor mannen.

De afgelopen jaren zijn veel plaskrullen verdwenen door herinrichting van de openbare ruimte of na klachten van omwonenden over stankoverlast. De gemeente hanteert een uitsterfbeleid. Ook omdat de krullen onder sanitair seksisme vallen.

Dolle Mina’s

Al in 1970 bezetten Dolle Mina’s enkele urinoirs, die ze omwikkelden met roze linten. Ze demonstreerden voor ‘plasrecht’ en tegen de zeer grote ongelijkheid in het aantal plasgelegenheden in de stad: destijds zo’n tweehonderd voor mannen en drie voor vrouwen. Een halve eeuw later is er weinig verbeterd, zo bleek alleen al uit de grote steun voor Geerte Piening, toen zij in 2015 een boete voor wildplassen op het Leidseplein weigerde te betalen. De plasactie #zeikwijf kreeg internationale aandacht.

De tijd van de plaskrul is voorbij. De dubbele krul, de krul met dak, de ­verlaagde krul tot buikhoogte. Ze worden vervangen door cabines, voor iedereen toegankelijk, zelfreinigend, eco. Sommigen, zoals die op de Dam, zakken na gebruik terug in de grond.

Roegholt: “De maatschappij verandert, dus een oplossing voor de plaskrul is normaal. Je hoopt alleen dat de gemeente juist voor de krul de ­ambitie heeft om een mooi alternatief neer te zetten.”

Beeld Gemeente Amsterdam © LVDB/Het Parool
Je moet af en toe wel je neus dicht doen.Beeld Jakob Van Vliet
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden