PlusGeschiedenis

De opkomst van de legpuzzel: van elitair tijdverdrijf tot hobby voor iedereen

Amsterdamse kaartenmakers hadden rond 1760 al een groot aandeel in het maken van legpuzzels. Toch werden ze pas in het begin van de twintigste eeuw een tijdverdrijf voor de massa.

Puzzel met de naakte Phil Bloom bij het Lieverdje.Beeld Coll. G. Bekkering/foto Hans van den Bogaard

Legpuzzels waren lang een tijdverdrijf dat was voorbehouden aan de elite. Handgezaagde houten puzzels waren kostbaar. Pas aan het begin van de vorige eeuw werden puzzels een massaproduct, door gebruik van nieuwe materialen als karton en triplex.

Rond 1910 waaide een Amerikaanse puzzelrage over naar Europa. De Eerste Wereldoorlog maakte in de meeste landen een abrupt einde aan deze puzzelgolf, maar in het neutrale Nederland puzzelde men rustig door.

Amsterdammers met een kleine beurs konden terecht bij ­diverse uitleencentrales, zoals de Amsterdamsche Legkaarten Centrale. Leden kregen voor drie gulden per halfjaar elke maand een nieuwe puzzel in bruikleen, die binnen Amsterdam gratis werd bezorgd en omgeruild. De laatste Amsterdamse puzzelcentrale heeft het tot 2000 volgehouden.

Een puzzel met pokerende honden van de Amerikaanse kunstenaar Cassius Coolidge.Beeld Coll. G. Bekkering/foto Hans van den Bogaard

Amsterdamse ondernemers ontdekten al snel de mogelijkheden van puzzels voor reclamedoeleinden en klantenbinding. In 1913 gaf Heineken’s Glazenwasscherij, gevestigd in de Van der Helststraat, een geestig reclamepuzzeltje uit waarop het toen net geopende Haagse Vredespaleis stond afgebeeld met een wel erg hoge ladder ertegenaan. Tussen 1908 en 1916 heeft de Amsterdamse Koekfabriek De Nederlander van B.J. Lindeboom & Zoon een drietal dozen uitgegeven met elk 6 puzzels, bestaande uit 24 koekplaatjes. De koekfabrikant probeerde duidelijk in te haken op de populaire Verkade-verzamelalbums.

Kaartende hondjes

Puzzelmakers beleefden vlak voor en in de Tweede Wereldoorlog goede tijden. Onder de naam Ons land in mobilisatietijd gaf het Amsterdamse reclamebureau Philips Reclamehandel een serie van 24 door Marten Toonder ontworpen puzzels uit. De geestige puzzels met afbeeldingen van militairen werden in een envelop geleverd, die door winkeliers of winkelketens van een opdruk konden worden voorzien. Van de opbrengst ging twee procent naar ‘de ontspanning’ van de gemobiliseerde soldaten.

Tijdens de bezetting gaf de Nederlandsche Legpuzzle Industrie in de Bilderdijkstraat een puzzel uit met afbeelding van het huwelijk van kroonprinses Juliana en prins Bernhard in 1936. Het oranje doosje was voorzien van de opdruk ‘Optimist’.

Een ‘mobilisatiepuzzel’ met een tekening van Marten Toonder.Beeld Coll. G. Bekkering/foto Hans van den Bogaard

In veel bruine kroegen hing een reproductie van een schilderij met pokerende hondjes van de Amerikaanse kunstenaar Cassius Coolidge. Deze prent, rond 1900 gemaakt, werd tijdens de bezetting razend populair. De buldog met sigaar in de mond deed aan Winston Churchill denken, de hond met drie azen in zijn poot aan de Amerikaanse president Roosevelt en de hond die geen fiches meer had kon niemand anders zijn dan Adolf Hitler. Drukkerij Presisto verkocht er legaal heel wat puzzels van. Een deel van de opbrengst ging naar onderduikers. De NSB dreef de spot met de Nederlanders die ‘door het maken van een puzzel’ de oorlog dachten te winnen, terwijl echte Vaderlanders hun leven gaven aan het Oostfront.

Hausemann&Hötte (H&H), tot 1940 een Amsterdams warenhuis waar veel speelgoed werd verkocht, ging na de Duitse inval noodgedwongen meer producten uit eigen land betrekken. Zo was er een particulier die in een schuurtje in zijn achtertuin puzzels zaagde uit dik strokarton. Die werden door H&H verkocht onder het merk Jumbo. Ook kartonnen gestanste puzzels werden onder dat merk in de handel gebracht. Na de bevrijding bracht het een serie Oranjepuzzles uit met foto’s van de koninklijke familie. In 1949 werd kartonnagefabriek Best Ever NV uit de Zwanenburgstraat overgenomen. Daar werden puzzels gemaakt onder de merken NSF (Nederlandse Spellen Fabriek) en Diabolo.

Naakt bij het Lieverdje

Rond 1965 sloegen volwassenen weer massaal aan het puzzelen. Puzzelfabrikanten streden om het record van het grootste exemplaar met de meeste stukjes. Jumbo en Ravensburger boden op tegen MB en vele andere firma’s die op de trend inhaakten. In deze sfeer konden ook veel bijzondere puzzels worden geproduceerd waarmee de bedrijven zich onderscheidden, de landschapjes en de ‘oude meesters’ vonden toch wel massaal aftrek, waarmee elk bedrijf een kurk had waarop het dreef. Geometrische puzzels werden nu uitgeprobeerd, cartoons, softporno, fantasy en driedimensionale exemplaren. De puzzels van Jumbo met cartoons van Jan van Haasteren zijn nog steeds een groot succes.

In 1967 was Phil Bloom de eerste vrouw die zonder kleren op de Nederlandse tv verscheen, in het VPRO-programma Hoepla. Ze werd daarmee een levend icoon van progressief Nederland. Geen wonder dat Fun Publications in Beverwijk haar naakt bij het Lieverdje op het Spui liet fotograferen voor een puzzel die als Pleasure puzzle for men werd uitgegeven.

In dezelfde tijd werden in Amsterdam door Cleopuzzles op de Lijnbaansgracht pornopuzzels uitgegeven, die we nu beslist ‘soft’ zouden noemen. Voor de kopers van vijftig jaar geleden was duidelijk dat Amsterdam wel heel erg vrijgevochten was.

Geert Bekkering is puzzelverzamelaar, en op zoek naar informatie over de rond de Tweede Wereldoorlog actieve Amsterdamse puzzelproducenten.

g.h.bekkering@home.nl

Dit artikel is eerder verschenen in Ons Amsterdam.

Jubileumpuzzels De Bezige Bij

Uitgeverij De Bezige Bij bracht in 1969 een puzzel uit van de foto die Paul Huf ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum had gemaakt van alle 162 schrijvers en dichters in de bibliotheek van het Rijksmuseum. Achterop de puzzel van 999 stukjes stond een keuze uit het werk van de auteurs. Hoewel hun namen op de rand zijn gedrukt, is een doorzichtig vel met genummerde hoofden meegeleverd. Ook bij het 60-jarig jubileum in 2004 bracht De Bezige Bij een jubileumpuzzel uit, gemaakt op dezelfde locatie door acteur-fotograaf Thom Hoffman. Het is nog onduidelijk of er ook puzzelplannen zijn voor de recentste jubileumfoto die afgelopen najaar door Stephan Vanfleteren werd gemaakt in de museumbibliotheek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden