Plus Geschiedenis

De nalatenschap van grossier Marcus Pels

Een restje van een gevelreclame in de Nieuwe Kerkstraat leidde naar de in Auschwitz vermoorde Marcus Pels en zijn grossierderij in bakkersbenodigd­heden. De reclame is onlangs in oude luister hersteld. Tijdens het onderzoek naar de gevelreclame werden de nabestaanden van Pels getraceerd.

De reclame op de gevel van Nieuwe Kerkstraat 108 heeft lang verborgen gezeten onder een laag zwarte verf die er in de Tweede Wereldoorlog op was gesmeerd. Beeld Jakob Van Vliet

Edward Schenk fietste in de zomer van 2017 door de Nieuwe Kerkstraat, toen zijn oog viel op een vervaagde, oude gevelreclame. Dat Schenk de vage letters spotte, is niet opmerkelijk. Als lid van de Werkgroep Historische Gevel­reclames Amsterdam (WHGA) heeft hij een ­speciaal zintuig ontwikkeld voor het herontdekken van antieke reclameteksten in de stad, meestal voor verdwenen merken of gestopte familie­bedrijven. “Ons ontgaat bijna niets. Wij zijn levens­gevaarlijke fietsers, met meer oog voor ­gevels dan voor het verkeer.”

Later op de dag keerde hij terug naar het voormalige winkelpand annex woonhuis op Nieuwe Kerkstraat 108 en ontcijferde hij de eerste tekstflarden: ‘Grossier in ijsbenoodigdheden’. Die dubbel o leverde meteen de vooroorlogse datering op. Maar de zwart gekalkte gevel bleek meer te verbergen, van een telefoonnummer tot de naam M. Pels.

Joodse onderneming

De twee jaar durende speurtocht die volgde, ­leverde het treurige relaas op van de in 1906 geboren Marcus Pels. De Joodse handelaar in bakkersbenodigdheden betrok het pand in 1938, samen met zijn vrouw Hendrika Brandon. In de Nieuwe Kerkstraat werden dochter Keetje en zoon Philip geboren.

De in mei 1940 begonnen Duitse bezetting zou aan alles een einde maken. Het adres in de Nieuwe Kerkstraat stond op een lijst met onder­nemingen van Joodse eigenaren, opgesteld door de Amsterdamse politie. De zaak werd op last van de bezetter in 1942 gesloten, waarna de familie Pels besloot onder te duiken. Vader Marcus en moeder Hendrika in Utrecht, de kinderen in de buurt van het Limburgse Kerkrade. De Joodse naam Pels werd door de bezetter uit het straatbeeld verwijderd, met nietsontziende zwarte verf.

Marcus en Hendrika kwamen in 1943 in contact met de Joodse verraadster Ans van Dijk, de enige vrouw die na de bevrijding voor collaboratie zou worden gefusilleerd. Van Dijk lokte talloze Joden en verzetsmensen in de val door te schermen met onderduikadressen en valse persoonsbewijzen. Ook Marcus en Hendrika Pels werden door Van Dijk verraden. Edward Schenk: “Marcus werd afgevoerd naar Auschwitz. Hendrika wist de dans te ontspringen door zich bij de arrestatie voor te doen als prostituee.”

Onderduikouders

Ook de in Zuid-Limburg ondergedoken dochter Keetje en zoon Philip overleefden de oorlog. Op hun onderduikadres kregen ze na de bevrijding bezoek van Michel Engelschman, goede vriend van Marcus Pels. Edward Schenk: “Engelschman had zijn hele familie verloren. De kinderen Pels hun vader. En de twee vrienden bleken de afspraak te hebben gemaakt om na de oorlog voor elkaars nabestaanden te zorgen, mocht een van hen daartoe niet meer in staat zijn. Twee dagen later stond ook Hendrika op de stoep bij de onderduikouders.”

Hendrika en Michel trouwden en zetten de grossierderij in bakkersproducten weer op, ditmaal aan de Nieuwe Herengracht. “Ze was ontzettend trots op de manier waarop Engelschman haar en de kinderen door de naweeën van de oorlog wist te slepen,” aldus Edward Schenk. “Maar in 1952 besloten ze te emigreren naar Canada. Ze waren veel te bang voor een volgende holocaust. Hendrika is in 2003 overleden, Michel in 2007.”

Schenk dreigde vast te lopen in zijn onderzoek ware het niet dat zijn WHGA-kompaan Richard Hengeveld hem op het spoor zette van de in 2007 in Canada uitgegeven oorlogsmemoires van ene Michael Englishman. “Vlak voor zijn overlijden blijkt Michel Engelschman onder zijn later aangenomen nieuwe naam, Michael Englishman, zijn herinneringen aan de bezetting te hebben opgeschreven.”

Oude foto’s

De Canadese uitgever bracht hem in contact met Lisa Kaufman, dochter van Keetje en kleindochter van Marcus Pels. Lisa Kaufman bracht met haar man in augustus een bezoek aan Amsterdam. In het Joods Historisch Museum identificeerde ze haar vader op foto’s en mocht ze de alleen voor familie toegankelijke passages uit gemeentelijke documenten inzien. Uiteraard volgde een bezoek aan Nieuwe Kerkstraat 108. “Daar waren ze ooit eerder geweest, in 2015. Maar ook de familie had dus nooit eerder de zwart gekalkte gevelreclame gespot. Pas nu, na onze ontdekking, zien ze de letters die ook op de oude foto’s stonden.”

De WHGA had voor Lisa Kaufman nog een verrassing. Het was aan de kleindochter van Marcus Pels om de eerste teruggebrachte letters van de naam van haar grootvader in te kleuren. Edward Schenk: “Ze wist dat we bezig waren met het restaureren van de gevelreclame, maar dit kwam als een complete verrassing. Met trillende handen en tranen in haar ogen heeft ze het gedaan. Dat was ook voor ons een ongekend emotioneel moment.”

Speuren naar de kleinste sporen

Werkgroep Historische Gevelreclames Amsterdam (WHGA) ­bestaat uit een harde kern van vijf ­vrijwilligers die de stad afspeuren naar al dan niet geheel verdwenen, oude muurreclames. Van vergeten exemplaren achter stucwerk op blinde ­gevels tot antieke reclame-uitingen verborgen achter moderne winkelpuien.

Met het spotten van een oude gevelreclame begint het werk pas echt, zegt Edward Schenk. “De meeste tijd zit in archiefonderzoek, onderhandelingen met huiseigenaren en het rege­len van financiering van de restauratie door professionele decoratie­schilders.”

Deze maand is op de hoek van het Damrak en de Onze Lieve Vrouwensteeg de recentste restauratie van de WHGA onthuld: de gevelreclame voor het wijndepot van Ferwerda & Tieman.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden