Plus Interview

De ‘geheime’ tweelingbroer van chroniqueur Loe de Jong

Abel de Jong, vijf maanden oud, in de armen van zijn vader Sally, voorjaar 1941.

Chroniqueur van de Tweede Wereldoorlog Loe de Jong schreef boeken vol o­ver de oorlog, maar zweeg over zijn tweelingbroer Sally, die eindigde in een nazikamp. Zoon Abel de Jong volgde het spoor van zijn vader. ‘Hij had keer op keer pech.’

Om de oorlog als Jood te overleven, moest je onder meer over goede connecties of geld beschikken om onder te duiken of te vluchten. Je moest tegen de juiste mensen aanlopen en boven­al heel veel geluk hebben.

“Oom Loe had dat survivorsgeluk. Hij heeft altijd geboft, terwijl mijn vader en moeder keer op keer pech hadden, verkeerde keuzes maakten en tegen foute mensen aanliepen. Zij overleefden de oorlog niet,” zegt Abel de Jong (78), de oudste zoon van Sally en Liesje de Jong. Sally was de tweelingbroer van de bekende geschied­schrijver Loe de Jong, die ­later het veertien­delige standaardwerk
Het Koninkrijk der ­Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog zou schrijven.

De broers groeiden op in Amsterdam. Na het Vossius Gymnasium studeerden Sally en Loe respectievelijk geneeskunde en geschiedenis in Amsterdam. Toen de oorlog in mei 1940 uitbrak, wist Loe de Jong (1914-2005) met zijn vrouw op de laatste boot naar Engeland te komen. Voor tweelingbroer Sally en de rest van zijn familie liep de oorlog slecht af.

Sally’s zonen Abel en Daniël overleefden het wel. “Ik liep altijd met een grote boog om de oorlog heen. Ik wilde er niets mee te maken hebben. Als kind durfde ik bovendien niets aan oom Loe te vragen,” zegt Abel de Jong vanuit zijn woning in Israël.

Bij vluchtpoging gepakt

Pas later begon hij informatie te verzamelen en kwam hij achter zijn vaders geschiedenis. Sally de Jong (1914-1945) werkte vanaf midden 1942 tot half maart 1943 voor de Joodse Raad als kamparts in Westerbork. Zijn vrouw Liesje bleef in hun woning op de Nieuwe Prinsengracht in Amsterdam met hun twee kinderen.

Eind maart 1943, toen het net zich rond de Joodse bevolking sloot, ondernam het echtpaar een poging naar Zwitserland te vluchten. Abel en zijn twee jaar jongere broertje Daniël werden bij verschillende onderduikgezinnen onder­gebracht.

Sally en Liesje bereikten Zwitserland maar werden door patrouilles teruggestuurd. Bij een tweede vluchtpoging naar Spanje werden ze opgepakt en naar Auschwitz-Birkenau vervoerd.

Loe (links) en Sally de Jong. Loe haalde de boot naar Engeland, Sally en zijn vrouw werden door de Zwitsers teruggestuurd naar het bezette Nederland.

Abel waagde het pas op zijn 58ste om bij oom Loe naar zijn vader te informeren. “Loe voelde zich ongemakkelijk als we iets vroegen en antwoordde: ‘Laat het verleden rusten. Richt je op de toekomst.’ Eigenlijk bizar voor een historicus. Loe was een gesloten man en emotioneel geblokkeerd.”

Loe de Jong was tot in detail op de hoogte van het tragische lot van zijn broer, maar in zijn tweedelige autobiografie rept hij niet over hem. Tijdens een inaugurele rede in 1967 liet hij voor het eerst iets los over zijn broer. Pas later kwamen er brieven en documenten boven water van de familie, ook van Sally. Loe, die in een inter­view met Ischa Meijer toegaf jaloers te zijn op zijn intelligente broer, had die nooit uit handen gegeven.

Was jaloezie de reden voor het zwijgen van Loe over uw vader?

“Mijn vader schreef tussen twee vluchtpogingen door een gedetailleerd, ruim 130 pagina’s tellend verslag over De ondergang van het Nederlandse Jodendom. Dat essay was uitzonderlijk goed en werd door de ondergrondse naar de Nederlandse regering in ballingschap in Londen gesmokkeld. Het kwam waarschijnlijk ook onder ogen van koningin Wilhelmina. Loe was jaloers op deze scherpe analyse. Mijn vader had hem de loef afgestoken op zijn terrein. Na de oorlog werkte Loe op maniakale ­wijze aan zijn Koninkrijk en probeerde hij zich de oorlog eigen te maken.”

U spreekt van meerdere oorzaken voor dat zwijgen.

“Loe zweeg misschien ook uit schuldgevoel. Hij ontsnapte, terwijl zijn broer een hellevaart meemaakte. Maar misschien wilde Loe mijn broer en mij beschermen door de gruwelijk­heden te besparen. Mijn vader moest schedelmetingen doen voor kamparts Josef Mengele in Birkenau (Auschwitz II) en ander onderzoekswerk verrichten bij tweelingen. Waarschijnlijk heeft hij meer moeten doen om te overleven. Als je ‘nee’ zei, knikte Mengele met zijn hoofd richting de schoorstenen.”

De kleindochter van Loe, Simonka de Jong, maakte in 2011 een documentaire over het zwijgen van Loe de Jong. Pas zes jaar later besloot Abel de Jong de documenten van zijn vader die bij hem op zolder lagen, te gebruiken voor een boek. Tussen die documenten zat de briefwisseling – zo’n 120 brieven – tussen Abels vader vanuit kamp Westerbork en Abels moeder in Amsterdam. Abel volgde het spoor van zijn ouders, puzzelde het verhaal bij elkaar en schreef het boek.

Waarom pakte u toen pas de pen op?

“Ik was er emotioneel aan toe. Ik doorbreek het zwijgen van mijn oom en zie het boek als een eerbewijs aan mijn ouders. Hun verhaal is vastgelegd.”

Wat vinden de kinderen van Loe de Jong van uw boek?

“Ze gaven me volledig de ruimte, hebben het vooraf gelezen en vinden het een indrukwekkend verhaal. Ze kunnen het hebben dat ik de dingen bij de naam noem. Zo zat Loe trouwens ook in elkaar. Ik blijf overigens van mijn oom houden, hoor.”

Abel de Jong: het anders gekund? De ­dramatische ­ondergang van ­dokter Sally, de tweelingbroer van Loe de Jong. Uitgeverij Van Praag, €20 euro, 276 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden