Plus Analyse

De discussie over de beste sprong over het IJ start opnieuw

Brug of tunnel? De keuze voor de sprong over het IJ leek gemaakt, maar er bleken sterkere krachten dan het stadsbestuur. Nu de discussie terug is bij af, ontstaan kansen voor nieuwe ongewone plannen.

Beeld Rick Porcelijn

De kogel leek door de kerk in januari 2017. Na zo ongeveer een decennium soebatten, eeuwen zelfs volgens sommigen, besloot het Amsterdamse gemeentebestuur tot de aanleg van een brug over het IJ. Niet een tunnel, niet een kabelbaan of een lanceerinstallatie voor menselijke kanonskogels, maar gewoon een brug die de ene kant van het IJ met de andere zou verbinden.

Het was een heugelijke dag, historisch zelfs. Alles wat geen bruggenknuffelaar was, iedereen die bijvoorbeeld liever onder het water door ging dan eroverheen, die moest zijn wonden gaan likken en een nieuwe luchtfietshobby zoeken. Na honderden documenten, duizenden overleggen en misschien wel een miljoen meningen, was er nu eindelijk íets vastgesteld: er zou een brug komen. Een brug!

Dat was in ieder geval het idee. Nu, tweeënhalf jaar later, is Amsterdam gewoon weer terug bij af. Die brug bij het Java-eiland, die komt er niet. Tenminste, niet voordat er nog heel, heel veel meer water door het IJ is gestroomd. 

Alles en iedereen wat zich ook maar een beetje maritiem of nautisch noemde, bleek onoverkomelijke bezwaren te hebben tegen een brug van die afmetingen, op die plaats. De veiligheid van het scheepvaartverkeer is in het geding, zo stelden zij. Of Amsterdam zich niet had gerealiseerd dat de stad een snelweg voor schepen dwars door de achtertuin had lopen, dat was waar de kritiek op neerkwam. En dat het niet slim is om een zebrapaadje aan te leggen over een snelweg.

Minstens een jaar

Het maritiem verzet betekende het begin van veel gedoe. De stad probeerde zich te verdedigen, wethouder Marieke van Doorninck van Ruimtelijke Ordening sputterde manmoedig en zinspeelde op een herwaardering van het IJ, suggererend dat de stad zelf wel uitmaakt wat ze met haar water doet. Het mocht allemaal niet baten: er was een patstelling ontstaan, een situatie waarin het hele project Sprong over het IJ zich nog steeds bevindt.

Onlangs werd bekend dat een Belgische troubleshooter een poging gaat wagen onverenigbare partijen met elkaar te verenigen. De commissie waarvan deze Alexander D’Hooghe de voorzitter is, moet echter nog gevormd worden: het zal nog ten minste een jaar duren voordat hun werk leidt tot een advies. Opvallend in de opdracht is dat alle opties op tafel liggen, niets is in steen gebeiteld.

Ondertussen neemt het chagrijn toe, want een ‘vaste oeververbinding’ is steeds dringender noodzakelijk: de ponten staan vaak propvol en Noord ontwikkelt zich stormachtig. Hoopvol is dat de provincie, voorheen mordicus tegen elke brug, het verzet heeft gestaakt. Ooit zal Amsterdam iets over, in of onder het IJ hebben.

Veel meer dan nog een brug

Woningen, fietspaden en groen maken de IJbrug van Philipp Bernátek meer dan de verbinding van twee oevers. Beeld DOMINIK PHILIPP BERNÁTEK

Een brug is maar een brug, vindt Dominik Philipp Bernátek: je gebruikt hem alleen maar om van de ene kant van het water naar de andere te komen. Terwijl de aanleg van een constructie tussen Noord en het Java-eiland zoveel meer mogelijkheden biedt. “Wonen bijvoorbeeld. Maar ook recreëren. Door functies te combineren kan Amsterdam iets heel bijzonders doen.”

De Tsjech Bernátek, hij werkt tegenwoordig in Duitsland, kent Amsterdam goed. Toen hij hier woonde, zat hij veel op de pont naar Noord. Een manier van reizen die tot de verbeelding spreekt, zegt hij, maar dat de stad behoefte heeft aan een brug, lijdt voor hem geen twijfel. “Je voegt met mijn ontwerp 112.777 vierkante meter ruimte toe aan de stad. Door slim te werk te gaan, kan je tussen de 600 en 1000 huizen bouwen op de brug. En je houdt ruimte over voor fietspaden en parkvoorzieningen.”

Amsterdam slaat zo drie vliegen in een klap, zegt Bernátek. “De stad kampt met woningnood, aan de oplossing daarvan levert deze brug een bijdrage. Daarnaast wordt het passeren van het IJ een spectaculaire ervaring: dikke kans dat een dergelijke brug een attractie wordt.”

Opvallend aan Bernáteks ontwerp is de wijde slinger die de brug maakt tussen Noord en de aanlanding halverwege het Java-eiland. Die maakt het voor fietsers comfortabel om hoogtemeters te winnen, zegt de Tsjech. “Voor fietsers mag de brug natuurlijk niet te steil zijn.”

De doorvaarthoogte van vijftien meter voldoet ruimschoots aan de eisen van Rijkswaterstaat, zegt Bernátek. “Halverwege kan een constructie worden gemaakt voor een schip dat nóg hoger is, maar dat zal slechts sporadisch het geval zijn.”

Het klinkt heel innovatief: is Bernáteks ontwerp wel realistisch? “Zeker is het dat. Het vermengen van functies is niet nieuw, je zou hooguit kunnen zeggen dat mijn idee wat minder traditioneel is. Ik heb het ontwerp tot in detail uitgewerkt, ook de manier waarop je zo’n constructie zou kunnen aanleggen. Je kan zowel qua tijd als qua kosten heel efficiënt te werk gaan door vanaf het water te werken, met elders geconstrueerde modules. Hiermee voorkom je ook dat de stad te lijden heeft van werkverkeer.”

In drie rondjes naar de tunnel

Zie het als gigantische trommels, precies waar nu de ponten aanlanden. De ene in Noord op de Buiksloterweg, de andere op de De Ruijterkade, recht tegenover de Cuyperspassage. In een stuk of drie cirkels draaien fietsers zich naar een diepte van tien meter. Eenmaal daar, terwijl de lucht nog zichtbaar is, gaat het fietspad pas verder onder water. Iets meer dan honderd meter licht omlaag, vervolgens dezelfde afstand licht stijgend en de overkant van het IJ is bereikt.

Bedenker Syb van Breda ziet het als in alle opzichten de slimste keuze: Noord en de rest van de stad aan elkaar knopen met een vaste oeververbinding werkt het best met deze tunnel op deze plek. Geen brug dus, daarvoor ontbreekt het aan ruimte. “Bovendien wil je dat fietsers ongehinderd naar de overkant kunnen, een brug zal hoe dan ook vaker of minder vaak open staan omdat er scheepvaartverkeer moet passeren. Deze tunnel staat nooit open.”

Een tunnel achter CS was voor de gemeente al snel een gepasseerd station: om op diepte te komen was simpelweg een te lange aanloop nodig. Architect Van Breda legde zich bij die stelling niet neer en bedacht de trommels. “Het doet denken aan het Guggenheim Museum in New York waar je al rondjes lopend naar boven gaat. Dit werkt met een pad van ongeveer zes meter breed. Je hebt wel een lange aanloop nodig, maar niet overdreven veel ruimte.”

In zekere zin is de IJ Klopper, zoals Van Breda zijn ontwerp heeft gedoopt, geïnspireerd op de Koopgoot in Rotterdam, een project waar hij als beginnend architect bij betrokken was. “Je houdt contact met de lucht, waardoor het niet sociaal onveilig voelt, een argument dat vaak wordt gebruikt door tegenstanders van een tunnel. Je bent wel diep, maar niet ondergronds. Daar komt bij: op deze plaats is het druk.”

Ponten zijn dan in principe niet meer nodig op deze plek, zegt Van Breda. “Het kan nog aantrekkelijker, bijvoorbeeld met halverwege een directe toegang tot de nog te bouwen fietsenstalling achter het station. Of door de tunnel breder te maken met winkelruimte. Niet onbelangrijk: deze tunnel is goedkoper dan wanneer je een brug moet aanleggen die ook nog eens open moet kunnen.”

Zo ziet de IJ Klopper er van bovenaf uit, met aan het Centraal Station en de Buiksloterweg een cirkelvormige toegang voor fietsers en roltrappen voor voetgangers. Beeld Syb van Breda

Véél ideeën

Honderden plannen zijn er inmiddels al gemaakt voor een verbinding tussen Noord en de rest van Amsterdam. Een kleine selectie.

- Een van de eerste plannen dateert van 1839: Tijmon Kater stelde een stenen brug voor, vanaf de Haringpakkerstoren tot voorbij het Tolhuis.

- Jan Galman bedacht onder meer in 1851 een Ponte Vecchio-achtige brug met een rij pakhuizen en koopmanshuizen, om de exploitatie sluitend te krijgen.

- De laatste jaren melden zich steeds meer mensen die bijvoorbeeld de IJtunnel willen omvormen van een auto- naar een fietstunnel.

- Sinds 2014 probeert een burger­initiatief een kabelbaan over het IJ te krijgen, ‘als hoogwaardige, aanvullende ov-verbinding’.

- Bewoners en bedrijven pleiten vanaf 2017 voor een passage onder het IJ tussen Overhoeks en CS. Hier zouden ook winkels in kunnen komen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden