Plus

De biografie van de Beethovenstraat blijft maar groeien

Journalist Frank van Kolfschooten schreef in 1997 een beknopte biografie over de Beethovenstraat: De koningin van Plan Zuid. De nu verschenen derde editie bevat nog meer oorlogsverhalen, nieuwe foto’s en een stuk over een liquidatie. ‘De verhalen bleven binnenstromen.’

Peter De Brock
Het Zuider Amstelkanaal in augustus 1935, gezien richting Stadionkade met rechts de Beethovenstraat nummers 164-168, tijdens de bouw van de vaste brug nummer 417. Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam
Het Zuider Amstelkanaal in augustus 1935, gezien richting Stadionkade met rechts de Beethovenstraat nummers 164-168, tijdens de bouw van de vaste brug nummer 417.Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam

Niet de door architect Hendrik Berlage zelf uitverkoren Stationsstraat, maar de Oostelijke Stationsstraat zou uiteindelijk uitgroeien tot de levensader van Berlages Plan Zuid. De bouw van Station Plan Zuid bleef uit, de Stationsstraat werd de Minervalaan. En de straat die zou uitgroeien tot ‘de Koningin van Zuid’ met tramlijn 24 kreeg een directe verbinding met het centrum van de stad.

In die Beethovenstraat waanden veel Duits-Joodse vluchtelingen zich veilig. Maar ze zouden tijdens de bezetting via tramhalte Beethovenstraat op transport worden gezet naar de vernietigingskampen, samen met hun Amsterdams-Joodse buren.

Voor journalist Frank van Kolfschooten (Den Haag, 1959) was de Beethovenstraat in zijn studententijd de meest logische route tussen studentenflat Uilenstede en het centrum. Toch maakte hij pas echt kennis met het dna van de winkelstraat, tijdens de koffie met appelgebak in café-restaurant Henri Smits. “Op uitnodiging van een vriend. Henri Smits was echt een chique zaak, vol oudere dames met accent. Ik voelde me er vrij ongemakkelijk in mijn studentenkloffie.”

Schat aan nieuwe levensverhalen

Intussen is de Beethovenstraat alweer dertig jaar de standplaats van de journalist. Hij kocht er zijn eerste huis en verhuisde er later naar een groter appartement. Gefascineerd door de levensverhalen van buurtbewoners, die vaak met de oorlog te maken hadden, schreef hij in 1997 een eerste beknopte biografie over de straat: De koningin van Plan Zuid. Daarvan is nu onder de naam De Beethovenstraat - een biografie een nieuwe, herziene druk verschenen.

“Ik dacht inmiddels alle oorlogsverhalen te hebben gehoord,” zegt Van Kolfschooten, “maar dat bleek een misvatting. Het boek en mijn blog Standplaats Beethovenstraat leverden een schat aan nieuwe lezersverhalen op. Bovendien is de straat recent verlengd tot aan de De Boelelaan, met een halve kilometer vol spraakmakende architectuur.”

Nieuw is het verhaal over de Duits-Joodse familie Katz, die tussen 1934 en 1941 uitgerekend op het huidige adres van de schrijver woonde. “Alleen dochter Ruth, kinderverzorgster bij de Joodse crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg, overleefde de oorlog. Door mijn blog kwam ik in contact met haar dochter, Ellen. Met haar heb ik tijdens de Open Joodse Huizendag hun familieverhaal verteld.”

Ook toonde hij de kleinzoon van Lony Rabl de plek waar zijn grootmoeder het onder Duits-Joodse immigranten populaire Café de Paris uitbaatte. “Hij heeft zijn oma nooit gekend, werd op 12 september 1939 in Londen geboren. Lony Rabl stuurde hem via Zwitserland vertederende brieven, voordat ze werd vergast in Auschwitz.”

Gecharmeerd van de NSB

De komst van Joodse vluchtelingen uit Duitsland, na de machtsovername van Adolf Hitler, kwam op het moment dat er in de nieuwbouwbuurt veel leegstand was. “Een gevolg van de economische crisis en de bouwexplosie. De emigranten, veelal gegoede middenstanders, kunstenaars en intellectuelen, konden de hoge huren wel betalen of huurden kamers en voelden zich hier snel thuis. De sprong van de Berlijnse Kurfürstendamm naar de Beethovenstraat was niet zo groot.”

De Beethovenstraat gezien in noordelijke richting in het voorjaar van 1930. Links de nummers 42-82 (v.r.n.l.), rechts de nummers 29-61 (v.l.n.r.) Beeld C.F. Jansen
De Beethovenstraat gezien in noordelijke richting in het voorjaar van 1930. Links de nummers 42-82 (v.r.n.l.), rechts de nummers 29-61 (v.l.n.r.)Beeld C.F. Jansen

Toch ontkwam ook de chique winkelstraat niet aan de oplopende politieke spanningen. “Een aantal middenstanders was al vroeg gecharmeerd van de NSB, slager Frans Burgers werd al in 1934 lid. De partij van Mussert behaalde in de Beethovenbuurt ook veel stemmen.”

Jodenjager Egbert Ellemers, die in 1937 Het Radiohuis had geopend, was een van de actiefste NSB’ers in de straat. Na het door de bezetter afgekondigde radioverbod schakelde hij over op de meer lucratieve ‘kopgeldhandel’. “Na de vorige druk van het boek kreeg ik een merkwaardig telefoontje van iemand met de vraag of ik bewust de lotgevallen van zijn vader had verzwegen. Na mijn antwoord dat ik zo niet werkte, volgde een vaag verhaal, dat ik daarna ben gaan uitzoeken. Zijn vader bleek dus Jodenjager te zijn geweest en is na de bevrijding ter dood veroordeeld.”

Voltrekking van de doodstraf bleef hem bespaard, het vonnis werd omgezet tot veertien jaar celstraf.

Brits dossier

Een andere nieuwe speurtocht leverde de samenstelling op van het executiepeloton dat op 24 oktober 1944 op de hoek van Beethovenstraat en Apollolaan 29 gijzelaars doodschoot, een represaille voor de liquidatie door het verzet van de gevreesde SD’er Herbert Oelschlägel. “Zes van de tien schutters werden na de oorlog veroordeeld, soms ook voor andere oorlogsmisdaden. Twee leden van het vuurpeloton waren omgekomen bij het geallieerde bombardement op het SD-hoofdkwartier in de Euterpestraat en twee anderen waren geliquideerd.”

De Duitser Jim Mumm, ook een nieuwe vondst, wist aan vervolging te ontkomen door naar Zuid-Amerika te vluchten. “Mumm was een zakenman, die op kamers in de Beethovenstraat werd overvallen door de oorlog. Aanvankelijk had ik slechts een snipper dat hij ‘iets’ had opgezet om de Duitsers te voorzien van meubels uit Joodse inboedels. De Britse inlichtingendienst bleek echter een dossier over hem te hebben. Bij lezing viel ik van de ene verbazing in de andere. Hij was van alles: dief, spion, drankorgel. Mumm woonde kort in de straat en speelde een dubieuze rol als zaakwaarnemer van tapijthandel Perez, die enkele decennia een winkel had in de Beethovenstraat.”

Na een jarenlange opheffingsuitverkoop verdween in 2008 ook tapijthandel Perez uit het straatbeeld. Nog slechts drie winkels herinneren aan het vooroorlogse winkelbestand: wijnhandel B.J. de Logie. groentezaak Kamman en boekhandel Van Rossum. “De Logie wordt nog gerund door een achterkleindochter van oprichter Barend Jan de Logie, zij het via een complexe stamboom inclusief scheidingen. Luuk Kamman deed zijn zaak in 1995 over aan een opvolger, die de vertrouwde naam handhaafde. Boekhandel Van Rossum is net voor de uitbraak van de corona-epidemie overgenomen door Athenaeum Boekhandel.”

Frank van Kolfschooten: De Beethovenstraat - een biografie, De Kring, € 22,50.

Auteur Frank van Kolfschooten in de Beethovenstraat. Beeld Nosh Neneh
Auteur Frank van Kolfschooten in de Beethovenstraat.Beeld Nosh Neneh
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden