PlusInterview

Commissaris Jan Pronker: ‘Ik ben groot geworden met die eigenwijze Amsterdamse aanpak’

Commissaris Jan Pronker: ‘Door standaardisering is het niveau van Nationale Politie opgekrikt, maar bij ons zakte het naar beneden.’ Beeld Marc Driessen
Commissaris Jan Pronker: ‘Door standaardisering is het niveau van Nationale Politie opgekrikt, maar bij ons zakte het naar beneden.’Beeld Marc Driessen

Commissaris Jan Pronker verlaat na 45 jaar de Amsterdamse politie, waar hij van agent via vele chefsfuncties doorgroeide tot plaatsvervangend korpschef. Het was een enerverende loopbaan in een stad die van kleur verschoot.

Zijn favoriete voetballer aller tijden is een Amsterdammer die voor Feyenoord speelde: ‘IJzeren Rinus’ Israël. Nog altijd is hij Feyenoordfan. De 45 jaar als politieman in de hoofdstad hebben er niet voor kunnen zorgen dat zijn liefde is omgeslagen naar Ajax. Dus stond Jan Pronker, plaatsvervangend hoofdcommissaris van de Amsterdamse politie, op het Rotterdamse Hofplein mee te juichen tussen de uitzinnige fans toen Feyenoord in 2017 landskampioen werd.

Pronker kijkt naar het gesigneerde kampioensshirt van Feyenoord dat ingelijst aan de muur van zijn kamer op het hoofdbureau hangt. “De speelstijl van Feyenoord sprak me altijd erg aan,” zegt Pronker, die in zijn jaren als amateurvoetballer het liefst in de verdediging speelde. “Rechtsback vond ik het leukste. En dan het hele veld bestrijken. Ik vond het mooi om tegenstanders uit de wedstrijd te spelen. Niet gemeen. Wel hard. Maar ook fair.”

Heroïneverslaafden

Gedurende zijn politiecarrière stond Jan Pronker bijna vijf decennia in de centrale verdediging van de stad. Zelden trad hij onnodig op de voorgrond. In 1976 begon hij als politieman. In die tijd was de stad beduidend kleiner.

Er speelden problemen die nu nauwelijks voorstelbaar zijn. Er werd getippeld in de Utrechtsestraat. “De buurt werd stapelgek van de auto’s die rondjes reden en toeterden,” herinnert Pronker zich. “De woningen in Oost waren krotten of waren gekraakt. De voordeuren in De Pijp stelden niks voor, die trapte je zo open, dus daar waren heel veel inbraken. De Zeedijk was één grote bende. Al die heroïneverslaafden. Bij auto’s met een buitenlands nummerbord werd gegarandeerd een ruit ingetikt en werd de autoradio gejat.”

Sommige problemen bleven wél hetzelfde. Zo kon Pronker als beginnend agent geen betaal­bare woning vinden in de stad. “Ik ben bij een collega en zijn ouders in West in gaan wonen.” Hij ging aan de slag in dat district. Daar was het ook totaal anders dan nu. “Toen was het vieren van luilak (herrie schoppen in de vrijdagnacht voor Pinksteren, red.) nog heel gewoon. In die nacht was er altijd heel veel politie op de been. Bij het bureau aan de Lodewijk van Deysselstraat stonden sensatiezoekers te wachten tot we uitrukten naar een melding. Dan reden ze achter ons aan. Op een gegeven moment waren we dat zo zat dat we hun auto’s aan de kant hebben gezet en hun verdelerkap eruit hebben gehaald. Die konden ze de volgende dag aan het bureau op komen halen. Dat heeft nooit tot een klacht geleid.”

Krakersrellen

Een oude ME-helm staat in de kast naast zijn vergaderkamer. Die is uit de tijd van de hevige krakersrellen in de jaren tachtig. Jan Pronker is dan commandant van de, door krakers gehate, brand en traangaseenheid (bratra).

In die hoedanigheid staat hij tegenover relschoppers tijdens de kroning van Beatrix in 1980. “We hebben die dag enorm veel traangas verschoten. Binnen de kortste keren was het op en moesten we midden in de gevechten nieuwe voorraad halen. In de Oude Hoogstraat ontstond op een gegeven moment brand in een shoarmazaak. Toen ontstond er even een opmerkelijke gewapende vrede met de krakers en kon de brandweer zijn werk doen. Toen ze de slangen weer in de auto hadden gerold, gingen de rellen weer verder.”

“Aan het eind van de dag vond er een veldslag plaats op het Rokin. Toen zijn we met tien man al traangas schietend achter de krakers aangerend. We hebben ze tot voorbij het Rembrandtplein verjaagd. Toen we terugkwamen, kregen we een enorm applaus van de ME-collega’s die daar al de hele dag bakstenen hadden staan koppen. Dat was wel een kippenvel­moment.”

Klaas Bruinsma

Op een andere plank in de boekenkast staan oude boeken van misdaadjournalisten. Over criminelen die inmiddels al heel lang dood zijn. Op één ervan staat een foto van Klaas Bruinsma. ‘De Dominee’ werd in 1991 geliquideerd bij het Hilton Hotel.

In 1993, het jaar dat Jan Pronker bij de recherche kwam, was de criminele nalatenschap van Bruinsma nog hoogst relevant. Rond 2000 waren zijn criminele erven verwikkeld in een onderwereldoorlog met bijbehorende liquidaties. Om de criminelen van de zogenaamde Hollandse Netwerken toch op de huid te zitten, bedenkt Pronker de ABC-aanpak, waarbij ABC een afkorting is voor Amsterdamse Beroeps Criminelen.

“Als ze geliquideerd werden, wisten wij vaak weinig van die mannen. Dan moesten we onderzoek doen naar hun periferie om te achterhalen wat er mogelijk zou kunnen spelen. We hebben het toen omgedraaid en hebben gezegd: we gaan een lijst met prominente ABC’ers in kaart brengen. Als er dan iets plaatshad, wisten we snel waar we moesten zoeken. En we zijn gaan kijken waar we ze konden treffen met een korte, snelle klap in plaats van via een tijdrovend onderzoek. Als we informatie kregen dat een crimineel een pistool in een verborgen ruimte in zijn auto had, hielden we hem zo snel mogelijk aan.”

Een voorbeeld daar van is een aanhouding van Willem Holleeder en Dino Soerel, midden op de dag, in de P.C. Hooftstraat in de zomer van 2003.

Scooters

Zo leidde Pronker ook de strijd tegen de jongens en jonge mannen die vanaf scooters tassen van vrouwen stalen en wegscheurden voor die goed en wel doorhadden wat gebeurde: ‘de Italiaanse methode’. Er waren zelden bruikbare signalementen.

“Dus hebben we iets anders bedacht. Onder het mom van verkeerscontroles registreerden en fotografeerden we de scooters van jonge mannen in Amsterdam-Oost, zodat we wél een idee hadden wie we moesten zoeken als beroofde slachtoffers bijzondere kenmerken konden opgeven.”

Over die methode kwam gedoe in de gemeenteraad, omdat verreweg de meeste gecontroleerde mannen van Marokkaanse origine waren, maar dat waren de gearresteerde verdachten zonder uitzondering ook. “Het ging ons er om jonge mannen te controleren in Oost, met hun scooters.”

Het bedenken en uitvoeren van dergelijke onorthodoxe methodes, gaat sinds de invoering van de Nationale Politie aanmerkelijk moeilijker, tot verdriet van Pronker. “Ik ben verknocht aan de republiek Amsterdam. Ik ben groot geworden met die eigenwijze Amsterdamse aanpak. En bij de Nationale Politie moest alles gestandaardiseerd worden. Het niveau in Nederland is daardoor opgekrikt, maar bij ons zakte het naar beneden.”

Korpschef heeft hij nooit willen worden. “Dat heb ik ook altijd gezegd. Dan heb je veel te veel gezeik aan je hoofd dat niks met het politiewerk te maken heeft. Ik ben niet bij de politie gekomen om te reorganiseren.”

Toppers

Pronker kan terugblikken op een carrière die bijna vlekkeloos verliep. Tot 2018. Toen was er ineens de ‘kaartjesaffaire’. Van commissaris Ad Smit nam hij tot twee keer toe gratis kaartjes aan voor De Toppers. Smit werd buiten dienst gesteld wegens verduistering in dienstverband en ook Pronker raakte in opspraak.

“Die zaak is nog steeds onder de rechter … Natuurlijk baal ik van de hele kwestie. Ik wilde de kaarten betalen, maar Ad zei: ‘Nee hoeft niet, die heb ik over.’ Ik ben er zelf voor verantwoordelijk en ik heb de kaarten alsnog betaald. Ik ben er echt ziek van geweest. ‘Dit hadden we nooit van jou verwacht’, zeiden collega’s. En ook: ‘Dit past zó niet bij jou.’ Dat is ook zo.”

Het smetje op zijn blazoen zorgt niet voor bittere gevoelens. “Het is een supertijd geweest.” Plannen voor na zijn leven als politieman, zijn nog niet uitgekristalliseerd. Eerst maar eens een sabbatical. “Ik wil mijn hobby fotografie weer oppakken, wil weer gaan sporten en ook zo nu en dan weer eens naar een wedstrijdje van Feyenoord.”

CV

1975 stage bureau Leidseplein
1976 Lodewijk van Deysselstraat
1980 chef uniformdienst Meer en Vaart/commandant bratra-eenheid
1993 Chef recherche
2003 Chef binnenstad
2013 Hoofd Operatiën

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden