PlusExclusief

Biomassa als breekijzer: hoe verzet tegen klimaatbeleid een nieuwe lokale partij opleverde

Met St3m doet er voor het eerst in jaren weer een kansrijke lokale partij mee aan de verkiezingen voor de Amsterdamse gemeenteraad. De partij werd geboren uit frustratie – en uit opvallend breed gedragen verzet tegen biomassa en windturbines.

Ruben Koops en Bart van Zoelen
Fenna Swart: ‘Biomassa was een onderwerp dat de natuurorganisaties en de politiek helemaal lieten liggen.’ Beeld Lin Woldendorp
Fenna Swart: ‘Biomassa was een onderwerp dat de natuurorganisaties en de politiek helemaal lieten liggen.’Beeld Lin Woldendorp

De afgelopen jaren kwamen Amsterdammers geregeld in verweer tegen maatregelen die voortvloeien uit het klimaatbeleid. Hele buurten liepen te hoop tegen de bouw van een biomassacentrale net over de grens in Diemen (2019) en windturbines op IJburg (2020) en in Noord (2021). De felheid van het protest – tegen de vieze lucht, geluidsoverlast en andere mogelijke gezondheidsschade – trok tot ver buiten de stad de aandacht. Zulk hevig klimaatprotest had men niet verwacht in het progressieve Amsterdam.

De vele demonstraties, woedende insprekers en ingezonden brieven wisten de komst van windturbines of een biomassacentrale nog niet te keren, maar de onvrede resulteerde wel in de oprichting van St3m, een nieuwe lokale partij. In de rest van het land is dat heel gewoon; lokale partijen haalden bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 én 2018 gemiddeld 28 procent van de stemmen. In Amsterdam hebben de landelijke partijen traditioneel het rijk alleen.

St3m probeert daar bij de gemeenteraadsverkiezingen op 16 maart doorheen te breken. De partij werd geboren uit frustratie, maar ook uit breed gesteunde acties tegen het lokaal klimaatbeleid. St3m heeft wortels in actiegroepen als Windalarm en Comité Schone Lucht, een kansrijk netwerk om kiezers te mobiliseren.

Het eerste succes van St3m was er al: de keuze voor activist Fenna Swart als lijsttrekker. Politiek is zij weliswaar tamelijk onervaren, maar het lukte haar wel om in een paar jaar tijd het nationale boegbeeld te worden van de strijd tegen biomassa. Haar lijsttrekkerschap is het sluitstuk van vijf cruciale gebeurtenissen die hebben geleid tot de geboorte van St3m.

De overval

Swart, koud drie maanden lid van de bestuurscommissie Oost namens GroenLinks, staat in de zomer van 2018 in de keuken van haar woning op IJburg, als de bel gaat. Er staan zes mensen voor de deur, allemaal partijgenoten. Het is de partijtop van GroenLinks in Oost, die haar even tot de orde komt roepen. “Het hele team stond op de stoep: de voorzitter, stadsdeelbestuurder Rick Vermin en de fractie,” herinnert Swart zich. “Mijn zoon rende snel naar boven, die wist ook niet wat hem overkwam.”

Swart was deelraadslid geworden, nadat ze per brief zowel de Partij voor de Dieren als GroenLinks haar diensten had aangeboden. Na afronding van haar promotieonderzoek tot onderwijskundige zocht ze een nieuwe uitdaging en de lokale politiek leek haar wel wat. GroenLinks belde als eerste terug; zonder politieke ervaring en zonder überhaupt lid te worden van de partij werd ze aangewezen als lijsttrekker in Oost. “Een beetje campagne voeren… why not, dacht ik.”

Al snel komt Swart erachter wat het betekent om politicus te zijn bij een grote partij in Amsterdam. Kort na haar installatie in de stadsdeelcommissie wordt gesproken over de aanleg van nieuwe sportvelden in het Diemerpark. Natuurbeschermers tekenen bezwaar aan en Swart heeft daar begrip voor, maar dat wordt door de partij niet gewaardeerd. Ze krijgt te horen dat ze zich moet schikken in de plannen voor sportvelden ten koste van natuur, omdat GroenLinks dit zo heeft afgesproken. Swart blijft tegen, maar het – volgens Swart onaangekondigde – huis­bezoek liet zien dat het GroenLinks menens was. “Op mijn eigen bank kreeg ik te horen dat ik mij koest moest houden en dat de fractiediscipline ook voor mij gold.” Overigens wordt deze herinnering betwist door andere aanwezigen. Vermin: “Ik ben één keer bij haar thuis geweest, maar dat was voor een fractievergadering, waar ze ons gewoon voor had uitgenodigd.”

Swart blijft daarna nog een jaar. Ze vertrekt in 2019 als de stadsdeelcommissie van Oost zich op haar initiatief unaniem uitspreekt tegen de bouwplannen voor een grote biomassacentrale van Vattenfall tussen IJburg en Diemen. Volgens Swart weigerde Vermin het advies door te sturen naar de Stopera en daarmee is voor haar de maat vol. Ze stapt uit de deelraad en richt samen met geestverwanten het Comité Schone Lucht op om de strijd tegen de biomassacentrale buiten de politiek voor te zetten.

Actievoeren

Snel na de oprichting van het Comité Schone Lucht blijkt dat Fenna Swart een bijzonder onderwerp te pakken heeft. Biomassacentrales worden dan nog gezien als een duurzaam alternatief voor kolen en gas. Gesteund door miljoenen aan subsidies schieten ze als paddenstoelen uit de grond. Zelfs milieuorganisaties als Greenpeace en Milieudefensie verzetten zich niet tegen het kappen en verbranden van bomen.

Biomassa is een van de compromissen uit het Energieakkoord in 2013, de milieuorganisaties hebben het uitgeruild tegen miljardeninvesteringen in windparken op zee. Ondanks het Haagse compromis bleef het voor veel burgers onbegrijpelijk dat biomassa geldt als duurzaam, omdat het organisch materiaal is, terwijl het meer CO2 oplevert dan steenkool. Swart: “Biomassa was een onderwerp dat de natuurorganisaties en de politiek helemaal lieten liggen.” In dat vacuüm werd het kritische Comité Schone Lucht al snel omarmd.

Door haar achtergrond als kunstenaar weet Swart hoe ze een complex onderwerp op de agenda moet zetten. Met haar ex-partner Joseph Scorselo maakte ze in het verleden naam met performances in de stad. In het voorjaar van 2019 bedenken Scorselo en Swart een ‘art action’ bij het hoofdkantoor van Vattenfall in Zuidoost uit protest tegen de komst van de biomassacentrale. Door de fotogenieke actie komen Swart en het Comité in het vizier van lokale actiegroepen, die zich her en der in het land verzetten tegen biomassacentrales. “Binnen drie maanden waren we ook internationaal actief. We kregen contact met natuurbeschermers van Estland tot het zuiden van de VS.”

Ook een kindermars vanuit IJburg naar de locatie van de nieuwe centrale, met Swarts zoon Cain voorop, trekt veel bekijks. Swart en haar Comité Schone Lucht worden een landelijk boegbeeld in de strijd tegen biomassa. Met succes, want in 2020 en 2021 stellen de grote milieuorganisaties hun standpunt bij, adviseert de SER om te stoppen met de brandstof en ook het nieuwe kabinet-Rutte IV spreekt zich inmiddels uit tegen nieuwe biomassacentrales.

Een ‘nationale kindermars’ tegen de komst van een biomassacentrale in Diemen trok in 2019 veel aandacht in de media. Beeld ANP / Ramon van Flymen
Een ‘nationale kindermars’ tegen de komst van een biomassacentrale in Diemen trok in 2019 veel aandacht in de media.Beeld ANP / Ramon van Flymen

Oog in oog met Jesse Klaver

Tijdens de serie lijsttrekkersinterviews van Nieuwsuur in februari 2021 kwamen de politieke kopstukken uit de verkiezingen in februari 2021 onaangekondigd oog in oog te staan met critici uit de eigen achterban. Swart mag, vanwege haar tijd in de bestuurscommissie Oost, GroenLinkslijsttrekker Jesse Klaver het vuur na aan de schenen leggen. Het gaat natuurlijk over biomassacentrales, die veel GroenLinkswethouders hebben opgenomen in hun plannen om hun steden van het aardgas te halen. “Waarom krijgt Vattenfall ruim baan?” vraagt Swart hem live in de uitzending voor een groot kijkerspubliek. Klaver probeert zich te redden met een oproep om geen nieuwe biomassacentrales meer te bouwen. “Ook niet in Diemen dus,” concludeert Swart tevreden. Het beeld dat GroenLinks onder leiding van Klaver veel te lang vasthield aan biomassa, terwijl de publieke opinie razendsnel veranderde, is gevestigd.

Inmiddels is Nederland te klein en richt haar actiegroep zich zelfs tot Brussel, want uiteindelijk is het de EU die biomassa aangewezen heeft als duurzame energie. Het succes van Swart in Amsterdam was intussen niet onopgemerkt gebleven.

De toenadering

In de periode dat Swart bij Nieuwsuur mag aanschuiven, wordt ze ook geregeld uitgenodigd om te spreken bij de acties van Windalarm. Die organisatie bestaat vooral uit bezorgde bewoners van wijken aan de oostelijke stadsrand, van Noord tot IJburg en Zuidoost, die door de gemeente zijn aangewezen als zoeklocatie voor nieuwe windturbines.

Swart herkent zich in de doelen van Windalarm. Ook zij strijden tegen een maatregel die een gedane zaak lijkt en waar politiek gezien brede steun voor bestaat. “We ageren tegen dezelfde verstrengeling van politiek en industrie, waardoor de politiek niet meer namens bewoners, maar namens het bedrijfsleven spreekt,” zegt ze.

In de zomer van 2021 zit een groepje, onder wie Mathijs Petri, persvoorlichter van Windalarm, na te denken over de politieke toekomst van hun beweging. Iets nieuws beginnen blijkt lastig, voor advies wordt contact gezocht met Bas van Vliet. Hij is een bekende naam in Amsterdam – vooral in Oost, waar hij een van de drijvende krachten is achter Méérbelangen, een van de weinige lokale partijen uit de stadsdelen. In 2019, toen Fenna Swart uit de stadsdeelcommissie stapte, baalde Van Vliet nog dat hij haar niet bijtijds had benaderd om zich bij hem aan te sluiten. Nu krijgt hij een nieuwe kans.

Van Vliet loopt, na twintig jaar stadsdeelpolitiek in Oost, rond met het idee om een nieuwe lokale partij op te richten. Niet alleen voor Oost, maar voor heel Amsterdam. Door corona was dit nog niet van de grond gekomen, dus toen Petri hem belde om advies, kwam dat gesprek op het juiste moment.

Moedig, mondig, menselijk

Al snel werd ‘project Blend’ geboren, een nieuwe partij vernoemd naar de wijnbar in Oostpoort waar de eerste gesprekken plaatsvinden. Van Vliet, Petri en anderen concluderen daar: een kans maken met een nieuwe partij een half jaar voor de verkiezingen gaat alleen lukken met een bekende lijsttrekker. En dan hoeven zij niet lang na te denken voor de naam van Fenna Swart valt, zeer succesvol én een bekende van zowel Windalarm als Van Vliet. St3m is geboren.

Het duurt niet lang om Swart te overtuigen, over de naam wordt nog wel goed nagedacht. Hoewel er een duidelijke ambitie is om de verkiezingen in te gaan als dé lokale partij van Amsterdam, zijn associaties met lokalen van voorheen, zoals ‘Leefbaar’ of ‘Trots’, niet wenselijk. “St3m staat voor moedig, mondig, menselijk, het getal drie is een knipoog naar de andreaskruisen in het wapen van Amsterdam,” zegt Swart.

Swarts ambitie is om vijftien zetels te scoren bij de raadsverkiezingen. Dat klinkt onmogelijk, maar het is Swart al eens eerder gelukt om Amsterdam op een andere manier te laten kijken naar onderwerpen die in beton gegoten leken. “St3m is een reactie op wat zich de afgelopen vier jaar in Amsterdam heeft afgespeeld,” zegt Swart. Er doen niet vaak partijen mee die dat kunnen zeggen.

Wisselend succes voor Amsterdamse lokale partijen

Lokale partijen lukt het in Amsterdam slechts heel af en toe om in de raad te komen. De ludieke Kabouterbeweging kwam in 1970 met vijf zetels in de gemeenteraad en dat is de enige keer dat een lokale partij in Amsterdam meer dan 10 procent van de stemmen haalde – een score die lokale partijen in 2018 nog met gemak haalden in Rotterdam en Den Haag. Het dichtstbij kwam Amsterdam Anders in 1998 met drie zetels, al was dat een samenwerking met de landelijke partij De Groenen. In Amsterdam is het al heel wat als lokale partijen één zetel halen, zoals anti-Noord/Zuidlijnpartij Red Amsterdam (2010) en de Partij van de Ouderen (2014 en 2018). In een verder verleden lukte het ook Amsterdam Anders (2002) en Mokum Mobiel (1998 en 2002) om één zetel te halen. Twee zetels waren er voor Leefbaar Amsterdam (2002), al kwam dat vooral door de landelijke populariteit van de leefbaarpartijen dankzij Pim Fortuyn.

Slag om de Stopera

Op woensdag 16 maart kiest ook Amsterdam een nieuwe gemeenteraad. In aanloop ernaartoe besteedt Het Parool aandacht aan de politieke partijen, campagne, peilingen en verhoudingen in de Stopera. Lees ook via parool.nl/verkiezingen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden