PlusAchtergrond

Bewindslieden en hun privémail, hoe werkt dat met een Wob-verzoek?

Zowel Hugo de Jonge als burgemeester Femke Halsema erkende deze week hun privémail gebruikt te hebben voor zakelijke doeleinden. Volgens Wob-deskundige Roger Vleugels zou dat voor burgers of journalisten die Wob-verzoeken doen geen verschil moeten maken als ze informatie opvragen. In de praktijk blijkt dat niet altijd zo te werken.

Jesper Roele
Om vergissingen te voorkomen, heeft Femke Halsema vorig jaar haar privé-mails van haar telefoon verwijderd.  Beeld Bart Maat/ANP
Om vergissingen te voorkomen, heeft Femke Halsema vorig jaar haar privé-mails van haar telefoon verwijderd.Beeld Bart Maat/ANP

Het gebruik van privé-e-mailadressen wordt in het Handboek voor bewindspersonen ‘ernstig ontraden’. Maar dat bewindspersonen hun privéaccounts toch gebruiken, werd deze week pijnlijk duidelijk bij minister Hugo de Jonge. Hij gebruikte zijn iCloud-account om te communiceren met ambtenaren over de mondkapjesdeal met Sywert van Lienden. Eerder kwam via een Wob-verzoek informatie naar buiten over de deal. Die informatie is mogelijk incompleet. Informatie die De Jonge deelde met personen buiten het ministerie kan verloren zijn gegaan, erkent het ministerie van Volksgezondheid.

En met het gebruik van een privéaccount nam De Jonge ook een veiligheidsrisico. Bedrijfsmail die gehackt wordt, valt onder het risico van het bedrijf of in dit geval de overheid. Bij een gehackte privémail ben je zelf verantwoordelijk.

Ook Femke Halsema blijkt als burgemeester tot vorig jaar gebruik te hebben gemaakt van haar privémail om te communiceren als burgemeester, blijkt na navraag van BNR. Een woordvoerder van de gemeente meldt dat de burgemeester dit deed omdat ze meerdere e-mailadressen op haar telefoon had geïnstalleerd ‘en deze door de war haalde’. Om dergelijke vergissingen te voorkomen, heeft Halsema vorig jaar haar privémails van haar telefoon verwijderd. Volgens de woordvoerder gebeurde het niet vaak dat de burgemeester e-mails verstuurde vanaf haar privéaccount.

Twee jaar geleden kwam via de Wob een conversatie naar buiten tussen Halsema en toenmalig minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus. Hieruit bleek dat bewindspersonen zich wel degelijk bewust zijn van Wob-verzoeken bij zaken die gevoelig kunnen liggen. Ze ruzieden via de app over de demonstratie op de Dam tegen racisme, waarbij betogers geen afstand hielden. Dat was toen wel verplicht, vanwege de coronamaatregelen. Grapperhaus stuurde dat hij niet zijn fiat had gegeven om niet in te grijpen, waarop Halsema aangaf: ‘Deze wilde je vastleggen voor de wob.’

De crux van een wob-verzoek

Volgens Vleugels maakt het voor een Wob-verzoek niet uit of een bewindspersoon berichten of informatie heeft gedeeld met collega’s via een privéaccount. “Als ze op privéaccounts staan, vallen ze gewoon onder de Wob,” zegt hij. “Dat het ‘ontraden’ wordt en wat dat precies inhoudt, daar kunnen we uren over discussiëren. Feit is dat zakelijke berichten op een privéaccount onder de Wob vallen.”

Maar ambtenaren vragen bij een Wob-verzoek niet altijd ook de privécorrespondentie van een bewindspersoon of ambtenaar op. Daar ligt volgens Vleugels de crux in dit soort gevallen. “Als je als Wob-verzoeker vermoedt dat er ook via privéaccounts is gecorrespondeerd, dan zal je duidelijk in je Wob-verzoek moeten vermelden dat je ook wil dat de privéaccounts onderzocht worden. Je moet de vraag zorgvuldig stellen, zodat de ambtenaar gaat zoeken binnen en buiten de accounts van de overheid.” Doet een aanvrager dat niet, dan ontvangt die waarschijnlijk niet alle informatie, stelt de Wob-expert.

Wel is het voor ‘Wob-ambtenaren’ lastig om achter zakelijke correspondentie aan te gaan in privéaccounts van bewindspersonen of andere ambtenaren, omdat daar in Nederland ‘nog geen regels voor zijn’, zegt Vleugels. “Als er een Wob-verzoek binnenkomt over een bepaald onderwerp dan zijn documenten en correspondentie daarover makkelijk te vinden op de overheidsaccounts. Maar tot een privéaccount heeft een ambtenaar niet zomaar toegang. Hij of zij is geen buitengewoon opsporingsambtenaar. Als daar regels voor zouden zijn, zou dat een stuk makkelijker zijn.”

Moderne regelgeving

“De Tweede Kamer zou daarom voor moderne regelgeving moeten zorgen op dit gebied,” zegt Vleugels. “Op deze manier kan het bestuur niet goed gecontroleerd worden.” Dat niet alleen journalisten en bedrijven, maar ook Amsterdammers zelf het lokale bestuur steeds vaker willen controleren, bleek woensdag nog uit onderzoek van NH Nieuws. Begin 2021 werd 41 procent van de Wob-verzoeken door burgers gedaan, begin dit jaar was dat al gestegen naar 61 procent.

Amsterdammers moeten daarbij wel geduld hebben. Uit onderzoek van de Rekenkamer bleek in februari dat bijna 60 procent van alle Wob-besluiten te laat werd genomen. De wettelijke termijn voor een Wob-verzoek is vier weken. Als het nodig is mag dat verlengd worden naar acht weken. Maar in veel gevallen wordt de termijn overschreden. Ook heeft het college minder informatie op eigen initiatief openbaar gemaakt dan het zich had voorgenomen, aldus de Rekenkamer.

Kijk naar Scandinavië

Vleugels, die als juridisch adviseur media, burgers en bedrijven adviseert bij Wob-verzoeken en er al meer dan 8000 deed, zegt dat Nederland een voorbeeld aan Scandinavische landen zou moeten nemen. Daar is het gebruikelijk dat bewindspersonen en ambtenaren één of twee keer per maand hun zakelijke berichten van hun privéaccount(s) in een systeem zetten. “Als de burgemeester of minister in Nederland zakelijke berichten niet doorstuurt of vernietigt, is er sprake van verzuim, wat een haakje kan zijn voor verdere stappen. Maar op dit gebied zijn we in Nederland heel slecht georganiseerd.”

Hij adviseert Nederland vooral te gaan kijken in Noorwegen. “Binnen één seconde heb je de delen van de documenten die feiten bevatten en de rest van de documenten ontvang je binnen vier dagen. Er worden daar per hoofd van de bevolking vijftig keer meer Wob-verzoeken gedaan. Met als gevolg dat de overheid een stuk beter gecontroleerd wordt.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden