Achtergrond

Beschermd stadsgezicht moet IJplein behoeden tegen sloop of hoogbouw

Het IJplein in Amsterdam Noord. Beeld Marc Driessen

De status van beschermd stadsgezicht moet het IJplein beschermen tegen sloop of andere ingrijpende plannen. Die strijd past perfect in de historie van de wijk.

Amsterdam, IJplein.Beeld Lin Woldendorp

De eerste hobbel is genomen. De stadsdeelcommissie van Noord, in telefonische vergadering bijeen, gaf vorige week haar goedkeuring aan het voorstel om het IJplein voor te dragen als beschermd stadsgezicht. Tot grote tevredenheid van bewoner Redmar Riemersma die twee jaar geleden een actie startte om de wijk aan de IJ-oever zo’n beschermde status te geven. “De eerste slag is binnen. Nu is het aan het college en de gemeenteraad om er de laatste klap op te geven.”

De status van beschermd stadsgezicht moet het IJplein beschermen tegen sloop of andere ingrijpende plannen. Riemersma kwam indertijd in beweging toen de gemeente verschillende scenario’s presenteerde voor de ontwikkeling van het gebied. “Het stadsbestuur heeft behoefte aan meer grootstedelijke allure aan deze kant van het IJ. Er ligt ook nog een plan voor een metrostation in de Sixhaven en een woontoren van tien verdiepingen aan onze kant.”

Honderd procent sociale huisvesting

Dat nooit, dacht Riemersma, die zelf in 2012 als bewoner op het IJplein was neergestreken. “Het is hier prettig wonen, maar daar gaat het niet om. De buurt heeft een bijzondere geschiedenis. Het is de laatste wijk die in Amsterdam werd gebouwd met nog honderd procent sociale huisvesting. En die ook nog eens is gebouwd op een prachtige plek aan het water. In deze tijd zouden hier waarschijnlijk alleen complexen met dure appartementen worden neergezet.”

Riemersma vond een bondgenoot in Yvette Taminiau, overbuurvrouw en voorzitter van de vereniging van eigenaren. Samen maakten ze een plan om het IJplein voor te dragen als beschermd stadsgezicht. “Ik ben huurder, Yvette is eigenaar,” vertelt Riemersma. “Een huurder mag geen aanvraag indienen voor de beschermde status. Samen zijn we representatief voor de grote meerderheid van huurders en kopers in de wijk die achter onze aanvraag staan.”

‘Synthetisch leger van inspraakmonsters’

Het verzet tegen de wetten van de vrije markt maakt deel uit van het genetisch materiaal van het IJplein. Na de gedwongen verhuizing in 1978 van de Amsterdamse Droogdok Maatschappij naar het terrein van de failliete Nederlandse Dok en Scheepsbouw Maatschappij kwam de werf aan de Meeuwenlaan beschikbaar. Het was de ondernemingsraad die bepaalde dat de grond aan de gemeente moest worden verkocht, en alleen voor sociale woningbouw mocht worden gebruikt.

Dat leverde ook strijd op binnen het stadsbestuur. Verantwoordelijk wethouder Michael van der Vlis liet zijn dienst een ontwerp maken voor de nieuwe wijk, maar dat stuitte op weerstand van de omwonenden en zijn collega wethouder Jan Schaefer van Wonen. Riemersma: “Op voorspraak van Schaefer werd Rem Koolhaas aangesteld als ‘conditionerend architect’. Wat dat precies inhield, wist niemand, maar het resultaat was dat Koolhaas de regie volledig naar zich toe trok. Er kwam een nieuw ontwerp.”

Ook dat maakt het IJplein bijzonder: het was de eerste proeve van bekwaamheid voor architect Koolhaas. “Hij had een behoorlijke naam opgebouwd als theoreticus, maar nog nooit iets gemaakt. Het IJplein was het eerste ontwerp dat werd uitgevoerd.” De keuze voor Koolhaas was opmerkelijk en dapper, want de architect stond bekend als weinig buigzaam. Buurtbewoners noemde hij wel ‘een synthetisch leger van inspraakmonsters, geoefend in een speciale vorm van terreur.’

Doorwaaibare wijk

De combinatie knetterde, maar leverde ook resultaat op. Onder leiding van Koolhaas en in overleg met de buurt kwamen de architecten tot een ontwerp voor een zogeheten doorwaaibare woonwijk met veel groen en lange zichtlijnen naar het IJ. De woonblokken werden zo geplaatst dat zo veel mogelijk bewoners vanuit hun huis het water konden zien en, aan de overkant, het centrum van de stad. De woonblokken kregen bijna allemaal een kenmerkende vrolijke pasteltint.

Ruim dertig jaar na de oplevering staat het IJplein als ontwerp nog fier overeind, vindt Riemersma. “De mensen wonen hier met plezier. Dat blijkt ook uit het geringe aantal verhuizingen.” Honderd procent sociaal is de wijk niet meer. Er is inmiddels een aantal woningen in de verkoop gedaan. Riemersma: “Ik heb gehoord dat een enkele eigenaar niet blij is met ons initiatief. Die hoopt juist op ontwikkeling van het gebied zodat zijn bezit meer waard wordt.”

De naderende status betekent ook niet dat er straks helemaal niets meer kan, benadrukt Riemersma. “Als alles volgens plan verloopt, is het gebied met het stedenbouwkundig ontwerp straks beschermd tegen drastische ingrepen. Er zal heus nog wel eens wat veranderen, maar dat gebeurt dan met respect voor het oorspronkelijk ontwerp. Dat is precies wat de bewoners willen. Wij vinden deze wijk prachtig. We willen hem behouden, niet alleen voor onszelf, maar voor de hele stad.”

Koolhaas: ‘Sociaal en socialistisch project’

Rem Koolhaas liet vorig jaar bij AT5 weten aangenaam verrast te zijn door het initiatief. “Dit was een van onze eerste projecten, waar we van harte en met liefde aan hebben gewerkt. We wilden een sociaal en socialistisch project waardoor niet-welgestelde mensen de gelegenheid kregen om op een schitterende plek in de stad te wonen en blijven wonen. Amsterdam is sindsdien veel duurder geworden en het is moeilijker om je er te vestigen. Daarom vind ik dit project nog belangrijker dan het toen al was.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden