PlusAchtergrond

Arseen, kwik, lood en zink: het schoonmaken van het vergiftigde slib van de Westelijke Eilanden gaat jaren duren

De waterbodem van de grachten rond de Westelijke Eilanden is ernstig verontreinigd. De sanering wordt een kostbare en ingewikkelde klus en gaat jaren duren. ‘Het is heel vies en het is heel veel.’

Patrick Meershoek
De gemeente raadt mensen aan niet te zwemmen in water met verontreinigd slib, zoals hier bij de Drieharingenbrug over de Realengracht.  Beeld Sabine Joosten/ANP
De gemeente raadt mensen aan niet te zwemmen in water met verontreinigd slib, zoals hier bij de Drieharingenbrug over de Realengracht.Beeld Sabine Joosten/ANP

Arseen, cadmium, chroom, kwik, lood en zink: het waren geen geruststellende berichten waarmee de onderzoekers van Waternet net voor de zomer uit het laboratorium kwamen. De waterbodem van de grachten op en rond de Westelijke Eilanden is ernstig verontreinigd. De zware metalen komen zelfs in zulke grote concentraties voor dat sprake is van gezondheidsrisico’s voor mensen die in aanraking komen met het slib, of een paling of rivierkreeft uit de gracht eten.

“Het is heel vies en het is heel veel,” zei programmamanager Remco Vogelezang-Havers van Waternet vorige week in de commissievergadering van het waterschap over de grote schoonmaak die dit jaar van start moet gaan. In totaal moet 125.000 kubieke meter verontreinigd slib worden weggebaggerd uit de Prinseneilandsgracht, de Realengracht, de Bickersgracht, de Eilandsgracht, de De Wittenkade en het Westerdok. De werkzaamheden zullen vijf jaar duren en tientallen miljoenen euro’s kosten.

140 woonboten verplaatst

Het is niet alleen een kostbare operatie, maar ook een ingewikkelde. Om een voorbeeld te geven: om de baggeraars hun werk te kunnen laten doen moeten 140 woonboten in het gebied tijdelijk worden verplaatst. Een punt van zorg is de conditie van de kades, waar straks met zwaar materieel moet worden gewerkt. Voor het baggeren kan beginnen, zal daar eerst onderzoek naar worden gedaan, evenals naar de financiële aansprakelijkheid mocht er tijdens de sanering schade ontstaan.

Het baggeren zelf is ook geen sinecure. Op de bodem van de grachten ligt een pakket slib van een tot soms wel anderhalve meter dik. De verontreiniging zit ook in de onderste sliblagen, dus het volledige pakket zal moeten worden verwijderd. Op sommige plekken zal mogelijk worden gekozen om de sliblaag af te dekken. Een van de positieve uitkomsten van het onderzoek naar de ernst van de verontreiniging is dat er geen risico bestaat voor het grondwater.

De verontreiniging van de grachten komt bepaald niet als een verrassing, vertelt omgevingsmanager Thijs Abels namens Waternet. “Het is een historisch gegeven. Het Prinseneiland was vanaf de zeventiende eeuw een van de eerste industriegebieden van de stad. Scheepswerven, leerlooiers, teertuinen en haringrokerijen: alle bedrijvigheid die men vanwege de viezigheid niet in de toenmalige stad wilde hebben, kwam hier terecht. Het bedrijfsafval werd rechtstreeks in de grachten geloosd.”

Onaanvaardbare gezondheidsrisico’s

Dat was algemeen bekend, maar het duurde tot 2012 voor er een onderzoek kwam naar de gevolgen van de verontreiniging voor de flora en fauna in de genoemde grachten. Abels: “De ecologische waarde bleek toen zo goed als nul. Dit voorjaar hebben we nog eens 700 monsters genomen. Daaruit kwamen zulke hoge concentraties van verschillende schadelijke stoffen naar voren, dat volgens de wettelijke normen er sprake is van onaanvaardbare gezondheidsrisico’s voor de mens.”

Dat laatste klinkt alarmerend, maar moet ook worden genuanceerd. De gemeente heeft alle bewoners van Prinseneiland eerder dit jaar een brief gestuurd met uitleg over de uitkomsten van het onderzoek, en het dringende advies om daar in afwachting van de sanering verstandig mee om te gaan. Dus bijvoorbeeld geen paling of rivierkreeft uit de gracht te eten en er ook niet te zwemmen. Abels: “Het gaat er vooral om het contact met het verontreinigde slib te vermijden.”

Waarschuwingsborden

Zwemmers baren Abels de meeste zorgen. “Uitgerekend in de coronatijd heeft het zwemmen in open water een enorme vlucht genomen in de stad. De grachten zijn geen officiële zwemlocatie, dus er wordt ook geen onderzoek gedaan naar de waterkwaliteit.” Om het zwemmen te ontmoedigen heeft de gemeente waarschuwingsborden geplaatst, populaire steigers weggehaald en op strategische plekken drijvende tuinen aangelegd.

Tegelijk met de voorbereidingen van de grote schoonmaak op het Prinseneiland wil Waternet ook nader onderzoek doen naar de waterkwaliteit op de Oostelijke Eilanden. Ook daar waren vanaf de zeventiende eeuw veel scheepswerven gevestigd, en de verwachting is dat de situatie daar niet veel anders is dan op de Westelijke Eilanden. Enige haast is geboden, want het Rijk betaalt mee aan alle saneringswerkzaamheden die voor 2030 worden uitgevoerd.

‘Mijn plons is heilig’

Van de waarschuwingsborden trekt hij zich weinig aan. Elke ochtend zwemt Hans Kuiper in de Prinseneilandsgracht en dat doet hij al tientallen jaren. In de winter blijft hij hooguit een minuutje in het water, in de zomer wat langer. “En daarna thuis meteen onder de douche, want ik weet dat het water niet al te fris is. Maar mijn plons is heilig. Die laat ik mij niet afnemen.”

Ook Kuiper kreeg een brief van de gemeente in huis over de verontreiniging van de grachten, maar daar stond wat hem betreft weinig nieuws in. “Iedereen die de geschiedenis van het Prinseneiland een beetje kent, kent de situatie. De Westelijke Eilanden zijn aangelegd op het afval van de stad. Daarna heeft hier eeuwenlang industrie gezeten. Natuurlijk is de grond hier zwaar vervuild.”

Dat besef maakt het wonen op het Prinseneiland er niet minder prettig om. “Tot in de jaren zeventig was het hier een no-goarea. Dankzij de kraakbeweging en de kunstenaars is Prinseneiland een gewilde buurt geworden. Er wonen nog veel mensen uit die tijd, naast alle nieuwkomers die hier neerstrijken. Er wordt wel steeds meer Engels gesproken, maar het voelt nog steeds als een dorp.”

Met de aanstaande sanering is Kuiper blij. “Ja, fantastisch natuurlijk dat het wordt aangepakt. Hoe schoner, hoe beter. Soms sta ik ’s ochtends op de steiger als er net een boot passeert. Dan zie je het water blauw kleuren van de chemische troep die wordt omgewoeld. Dan ga ik er natuurlijk ook niet in. Dan wacht ik even, of ik ga een stukje verderop zwemmen.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden