null

PlusDe ziel van Amsterdam

Amsterdammers die de ziel van de stad hebben bepaald? Die vullen een hele pannenkoekenboot

Beeld Van Santen & Bolleurs

Heeft Amsterdam een ziel? En hoe gaat het met die ziel? Deze zomer gaan we samen met deskundigen en lezers op zoek naar antwoorden. Vandaag: conservator Annemarie de Wildt over drie Amsterdammers die onlosmakelijk verbonden zijn met de stad.

Patrick Meershoek

“We hebben voor de vaste opstelling in het museum de belangrijkste eigenschappen van de stad wel eens op een rijtje gezet,” zegt conservator Annemarie de Wildt van het Amsterdam Museum, als haar naar de ziel van Amsterdam wordt gevraagd. “We kwamen toen uit op ondernemerschap, vrijdenken, burgerschap en creativiteit. Het problematische is dat ze in New York, Londen en Berlijn precies dezelfde eigenschappen noemen, als je het daar vraagt. Er is natuurlijk altijd een sterke neiging om er iets moois van te maken, van die eigen ziel.”

Maar ook de Amsterdamse ziel is geen wit laken dat vrolijk wappert aan de waslijn. De Wildt vindt dat er momenteel terecht veel aandacht uitgaat naar de minder mooie hoofdstukken uit de geschiedenis van de stad. “De Dam is de huiskamer van de stad, maar het was ook de plek waar in de 16de eeuw wederdopers werden opgehangen en zelfs in de 18de eeuw nog misdadigers werden onthoofd. We zijn terecht trots op de Februaristaking, maar op datzelfde moment waren ambtenaren druk bezig om een stippenkaart te maken met de huizen in de stad waar Joden woonden.”

Extravagante mensen

Eigenzinnigheid lijkt een constante in de geschiedenis van Amsterdam, net als een gezonde afkeer van autoriteit. “Dat vind je terug in de weerstand door de eeuwen heen van de stad tegen het koningshuis, maar ook in het extravagante van mensen als Mathilde Willink en Fabiola. In de provincie kan het lastig zijn om de persoonlijke vrijheid te vieren. In Amsterdam wordt dat aangemoedigd, al zie ik ook hier de eenvormigheid toenemen. Ik kom geregeld op Ruigoord. Dat ademt nog echt de geest van het Amsterdam van de jaren zeventig en tachtig. Ik houd ervan.”

De vraag aan de conservator was of zij drie Amsterdammers wil noemen die onlosmakelijk verbonden zijn met de ziel van de stad. Aarzelend haalt ze haar notities tevoorschijn met de namen van meer dan dertig vermaarde stadgenoten. Theo Thijssen, Monne de Miranda, Aletta Jacobs, Bet van Beeren, Rembrandt van Rijn, Johnny Jordaan, Fré Cohen, Adèle Bloemendaal, Henriëtte Pimentel, Benedictus de Spinoza en ga zo maar door. Het is een prachtig gezelschap voor een rondvaart met de Pannenkoekenboot over het IJ, maar in onze opblaasboot is slechts plaats voor drie.

Café ’t Mandje

Zuchtend begint De Wildt dan toch maar te strepen. Sorry George Breitner, Johan van de Keuken en Peter Giele, volgende keer beter. Caféhouder Bet van Beeren mag als eerste in de boot. “Café ’t Mandje is echt een plek met een Amsterdamse ziel,” zegt de conservator over de legendarische kroeg op de Zeedijk. “In 1999 hebben we een replica van het café gemaakt voor het museum, met enkele originele onderdelen. Bij die gelegenheid heb ik Greet nog kunnen interviewen, de jongere zus van Bet. Ook zo’n oer-Amsterdamse stoere vrouw vol geweldige verhalen.”

Bet van Beeren dreef haar café van 1927 tot haar overlijden in 1967. Met de opkomst van de homobeweging in de jaren zeventig en tachtig kreeg ze postuum veel lof toegezwaaid als pionier en pleitbezorger. De Wildt: “Al voor de oorlog was ’t Mandje een plek in de stad waar mannen elkaar konden ontmoeten. Zoenen was niet toegestaan, dansen wel. Bet was zelf lesbisch en maakte daar geen geheim van. Ze reed met haar veroveringen achterop de motor over de Zeedijk. Ik zie haar vooral als een stoere vrouw die niets moest hebben van taboes en truttigheid.”

Wroeten in de aarde

Het strepen gaat door. Dank Floor Wibaut, Hendrik Berlage en Jan Schaefer voor alles wat jullie hebben gedaan voor de stad, maar daar is de deur. Een andere bouwer mag wel in de boot: stedenbouwkundige Jakoba Mulder. Ook een stoere vrouw, zij het op een heel andere manier dan Bet van Beeren. “Juffrouw Mulder was de eerste vrouwelijke stedenbouwkundige die kwam te werken in een vakgebied dat na de oorlog nog een mannenbolwerk was,” vertelt De Wildt. “Ze was de rechterhand van Cornelis van Eesteren en volgde hem in 1958 op als hoofd stadsontwikkeling.”

Amsterdam heeft een naam hoog te houden als het gaat om stedenbouw met zorg en aandacht voor de inwoners, maar Mulder voegde daar een specifieke kwaliteit aan toe. “Ze keek met andere ogen naar de stad. Mulder heeft grote ontwerpen gemaakt voor het Amsterdams Uitbreidingsplan, Buitenveldert en het Amsterdamse Bos, maar ze dacht ook aan de kinderen. Er is een beroemde anekdote dat ze een buurmeisje in de aarde zag wroeten en zo op het idee kwam in de hele stad speeltuinen met zandbakken te maken.”

Afschaffing slavernij

De afvalrace nadert het einde. Met pijn in het hart neemt De Wildt afscheid van Annie M.G. Schmidt, Robert Jasper Grootveld en Mohamed Echarrouti. Het laatste ticket is voor Perez Jong Loy, de in 2019 overleden activist die streed tegen racisme en discriminatie door aandacht te vragen voor onbekende aspecten van het slavernijverleden. De Wildt: “Hij streed tegen Zwarte Piet, maar was ook de man achter de jaarlijkse herdenking bij het graf van de zwarte slaaf Elieser op de Joodse begraafplaats in Ouderkerk aan de Amstel.”

Jong Loy is ook de bedenker van de zwarte button met de cijfers 1873, het jaar dat de tot slaaf gemaakten in de Nederlandse koloniënwerkelijk hun vrijheid kregen. “De slavernij was in 1863 bij wet afgeschaft, maar om de plantagehouders niet in problemen te brengen moesten de tot slaaf gemaakten nog tien jaar blijven werken,” vertelt De Wildt. “Met die simpele button heeft Perez dat verleden doeltreffend onder de aandacht gebracht. Wat mij als conservator enorm aanspreekt: dat gebeurde op straat en niet in een museum. Heel knap vind ik dat.”

Welke Amsterdammers zijn volgens u onlosmakelijk verbonden met de ziel van de stad? En waarom? Laat het ons weten via zielvandestad@parool.nl

Eerdere afleveringen

Henk Leegte, predikant van de Singelkerk, over de zorg voor de ziel.

Koen Kleijn, hoofdredacteur van geschiedenistijdschrift Ons Amsterdam over drie plekken die veel vertellen over de stad.

Margriet de Roever, culinair historicus, over het Amsterdamse soulfood door de eeuwen heen.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden