PlusAnalyse

Amsterdam is meer dan ooit versplinterd, laat de verkiezingsuitslag zien

De PvdA is de grootste partij en daarmee lijkt alles, politiek gezien, terug bij het oude. Maar dat slechts 9 zetels genoeg zijn voor de overwinning zegt veel over de versplintering. ‘De stad segregeert en dat zien we steeds duidelijker terug in het stemgedrag.’

Ruben Koops
De eerste vergadering van de gemeenteraad van Amsterdam. Beeld ANP
De eerste vergadering van de gemeenteraad van Amsterdam.Beeld ANP

Ongelijkheid en tweedeling zijn al veel langer grote politieke thema’s in Amsterdam. PvdA-wethouder Marjolein Moorman wist zich zo te vereenzelvigen met het onderwerp dat Amsterdamse kiezers haar vorige week aan een grote verkiezingsoverwinning hielpen, van 5 naar 9 zetels, na jaren van verlies.

Tweedeling in de uitslag

Dat geeft Moorman een sterk mandaat. Maar de tweedeling waartegen zij strijdt, is steeds beter terug te zien in de uitslag van de verkiezingen. Haar partij won vorige week wel, maar dat leidde niet tot zo’n hoog zetelaantal als vroeger. Bovendien is de aanhang van de PvdA van oudsher het best verspreid over de stad. Nu de partij maar 9 zetels haalt, is het makkelijker voor kleinere partijen om dominant te worden in specifieke buurten, met zichtbare verschillen tot gevolg.

Dit fenomeen speelt al langer en het doorbreekt de hegemonie van de grootste partij, zoals nu PvdA en voorheen GroenLinks (2018) of D66 (2014). Dat ziet electoraal onderzoeker Floris Vermeulen, die stemgedrag in Amsterdam bestudeert. “De stad segregeert en dat zien we steeds duidelijker terug in het stemgedrag.”

Steun Surinaamse kiezers voor Bij1 groeide

In Zuid was de VVD traditioneel altijd iets sterker, terwijl GroenLinks in de binnenstad domineerde. In 2018 kwam daar Denk bij, die het opvallend goed deed in diverse wijken in Nieuw-West. Dit jaar tekende de Surinaamse gemeenschap zich ook duidelijk af op de electorale kaart.

Uit onderzoek van Vermeulen is gebleken dat de steun voor Bij1 onder kiezers met een Surinaamse achtergrond is gegroeid van 19 procent (2018) naar 30 procent vorige week, hoofdzakelijk op stembureaus in Zuidoost. Dat alleen verklaart niet de groei van Bij1 van 1 naar 3 zetels in de raad, ook in de binnenstad scoort de partij veel stemmen. Maar het verklaart wel waarom dit de kleinste PvdA-overwinning ooit is.

GroenLinks geraakt door windmolendiscussie

De versnippering van de uitslag zorgt ervoor dat de steun voor de grote partijen in Amsterdam zich steeds meer concentreert in specifieke gebieden. Steun voor GroenLinks blijft ondanks het verlies van twee zetels vooral overeind in gegentrificeerde gebieden, zoals Bos en Lommer, de Staatsliedenbuurt, de Indische Buurt en De Pijp.

In Noord werd GroenLinks de grootste, hoewel de ‘groene golf’, het groeiende aantal stembureaus dat de afgelopen jaren groen kleurde in Noord door de komst van andere Amsterdammers, tot staan werd gebracht. Dat hangt waarschijnlijk samen met de windmolendiscussie. GroenLinks is vóór de komst van nieuwe windmolens, en in sommige wijken langs de A10 nam de steun voor de partij relatief sterk af, in Elzenhagen en Kadoelen halveerde de aanhang zelfs.

40 procent ingeleverd op IJburg

Ook op IJburg lijkt het effect van de windmolendiscussie significant. In 2020 en 2021 werd veel gedebatteerd over de komst van windturbines en gespeculeerd over de prijs die GroenLinks zou moeten betalen voor haar duurzame ambities. De partij leverde inderdaad in op IJburg en scoorde ruim 40 procent minder stemmen dan in 2018, terwijl het verlies in de hele stad gemiddeld op 27 procent uitkwam. Maar hierbij zijn kanttekeningen te plaatsen.

Allereerst dat de partij in 2018 sowieso al niet heel goed scoorde in de nieuwbouwarchipel. En daarnaast halveerde partij bijvoorbeeld op de Oostelijke Eilanden, waar de windmolendiscussie nauwelijks speelde maar progressieve kiezers vatbaar bleken voor het verhaal van Moorman. Samenvattend: de woede was groot en waarschijnlijk zichtbaar in de uitslag, maar er wonen te weinig potentiële kiezers om GroenLinks écht pijn te doen.

JA21 neemt FvD-achterban niet mee

JA21 doet het ook goed aan de randen van de stad, zoals in Sloten en De Aker. Opvallend is dat deze partij, een afsplitsing van Forum voor Democratie, er niet in is geslaagd om de achterban van FvD een-op-een mee te nemen. In veel gebieden waar FvD de grootste was in 2018 scoort JA21 dit keer goed, maar is de PvdA de grootste. Neem de wijken Kadoelen, Oostzanerwerf en Tuindorp Oostzaan, de noordpunt van stadsdeel Noord. Volgens Vermeulen is het nog te vroeg om te concluderen dat de witte middenklasse zich weer in de PvdA begint te herkennen, maar opvallend is het wel. “Het is opmerkelijk dat de PvdA het weer goed doet in gebieden waar ze vroeger ook veel steun had en dit verdient nader onderzoek.”

Maar ook hier kan de lage opkomst een vertekend beeld geven, waarschuwt hij. Uit landelijk onderzoek blijkt dat de achterban van de PvdA inmiddels sterk is vergrijsd, terwijl vaststaat dat oudere kiezers trouwer zijn in de stembusgang. Dat kan positief uitwerken voor de partij, vooral op plekken waar de opkomst beneden het gemiddelde ligt. “Dit betekent dus niet per se dat de PvdA stemmen heeft teruggewonnen, maar wel dat Moorman de achterban wist te mobiliseren.”

VVD groeit in nieuwbouwwijken

De VVD verloor een zetel en is zoals gezegd traditioneel sterk in Zuid. Opvallend was dat de liberalen wel wisten te groeien in wijken waar veel nieuwbouw is verrezen, zoals Amstel III, Elzenhagen en de Noordelijke IJ-oevers. Dit beeld past bij het hoge inkomen dat nieuwbouwkopers tegenwoordig nodig hebben om ertussen te komen op de huizenmarkt.

Voor het CDA, dat zijn zetel behield in de gemeenteraad, is Weesp een welkome aanvulling. De duizend stemmen die in Weesp werden uitgebracht op de partij waren niet het beslissende duwtje, maar zonder was het wel heel krap geworden.

Duidelijk is dat het nieuwe erfpachtbeleid de angel uit de volkswoede van 2018 over dit onderwerp heeft gehaald. In Zuid, waar de erfpacht het hoogst is, haalde raadslid Diederik Boomsma in 2018 veel steun, maar dit jaar daalde het CDA in bijvoorbeeld de Prinses Irenebuurt van 38 naar 11 procent van de uitgebrachte stemmen en was de VVD er als vanouds de grootste.

Met medewerking van Bob Jansen

Segregatie-index: waar woont de achterban?

Sociaal geograaf Cody Hochstenbach maakte op basis van de uitslag van de raadsverkiezingen van 2018 en 2022 een segregatie-index, die weergeeft in hoeverre de achterban van partijen gelijkmatig verdeeld is over de stad. Hieruit blijkt dat de kiezers van de PvdA, zowel in 2018 als in 2022, het beste verspreid zijn over Amsterdam. Bij GroenLinks en D66 is die spreiding veel minder, hoewel zij het in 2022 iets beter deden dan in 2018. De steun voor de VVD concentreert zich steeds meer en is vergelijkbaar met de concentratie van kiezers van JA21. Denk haalt de hoogste score op de segregatie-index, wat betekent dat de kiezers van deze partij geconcentreerd zijn in slechts enkele wijken in Nieuw-West en Noord.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden