Plus Interviews

3 winnende wetenschappers vertellen wat ze met hun subsidie gaan doen

Zes Nederlandse topwetenschappers hebben vrijdag een premie gekregen van elk circa 20 miljoen euro om in tien jaar te besteden aan onderzoek. Drie winnende wetenschappers, die in Amsterdam werken, vertellen wat ze met dat geld gaan doen.

Onderzoekers gaan uitzoeken hoe planten zichzelf kunnen beschermen, waardoor pesticiden niet meer nodig zijn. Beeld Getty Images/Cultura RF

Frank van Harmelen (58), hoog­leraar kunstmatige intelligentie aan de VU.

“We proberen door het gebruik van kunstmatige intelligentie al jaren computers te bouwen die intelligent gedrag vertonen. Daar zijn we al een heel eind mee: computers kunnen mensen verslaan in schaken, auto’s besturen en teksten vertalen. Maar er kleeft ook een nadeel aan: tot nu toe lijkt het alsof de intelligente computers mensen gaan vervangen. Alsof we straks geen chauffeurs of vertalers nodig hebben, maar dat klopt niet.” De wetenschapper ontdekte eerder al dat menselijke intelligentie en kunstmatige intelligentie niet zomaar door elkaar te vervangen zijn, maar elkaar wel kunnen aanvullen. “Dat is wat wij gaan doen met de subsidie: we gaan intelligente computers bouwen die bedoeld zijn om met mensen samen te werken. Robots zijn bijvoorbeeld niet gevoelig voor de context of omgeving, mensen wel.” De wetenschapper noemt de vertaalmachine als voorbeeld: computers kunnen prima een tekst vertalen als eerste versie. Die vertaling kan echter niet blind doorgestuurd worden naar een klant, helemaal niet als het literatuur betreft. Een mens, die zich wel bewust is van de context, kan vervolgens na een eerste versie van de robot verbeteringen aanbrengen.” Wat er moet gebeuren voordat mens en computer samen kunnen werken in wat Van Harmelen een hybride team noemt? “We moeten computers leren aan ons uit te leggen waarom ze iets doen, zodat mensen de motivatie kunnen begrijpen en daar vervolgens op kunnen inspelen.” Ook moeten de robots zich bewust worden van wat het doel van een bepaalde taak is. “Dan kunnen er betere keuzes worden gemaakt. Een tekst vertalen voor een doelgroep zonder voorkennis vereist een andere hoeveelheid informatie dan een publiek van experts.” In een team met zes andere universiteiten kan hoofdonderzoeker Van Harmelen zich dankzij de gewonnen subsidie tien jaar lang richten op het onderzoek dat zich focust op hybride intelligentie. “Dat is uniek; zonder deze subsidie zou het nooit zover zijn gekomen.”

Frank van Harmelen (58) Beeld -

Harro Bouwmeester (58), plantenbioloog en hoogleraar aan de UvA. 

“Mensen, dieren en ook planten hebben allemaal microbiotica: de gemeenschap van schimmels en bacteriën. Bij planten zitten die micro-organismen onder andere op hun wortels. Een plant kant wel een miljoen micro-organismen op zijn wortels hebben,” Dat de bacteriën en schimmels belangrijk zijn voor de bescherming van planten is al bekend. “Ze kunnen planten beschermen in stresssituaties, zoals bij droogte.” Maar hoe planten de goede organismen aantrekken en hoe die de plant precies kunnen beschermen, is nog onbekend. “We gaan onderzoeken hoe, onder bepaalde omstandigheden, zoals bij een gebrek aan voedingsstoffen of onder droogte, planten selectief voor hen gunstige micro-organismen aantrekken,” zegt Bouwmeester, die voor het onderzoek samenwerkt met wetenschappers van de Wageningen Universiteit, Vrije Universiteit, de Universiteit van Utrecht en het Nederlands Instituut voor Ecologisch onderzoek.

Waarom daarvoor een subsidie vanuit het NWO nodig is? “We zijn een team van onderzoekers die ieder op hun eigen terrein toponderzoek verrichten. Met deze 20 miljoen kunnen we onze verschillende disciplines bij elkaar brengen, zodat we kunnen doordringen in alle mechanismen. We kunnen een enorm eind verder komen dan wanneer we allemaal afzonderlijk onderzoek zouden doen in ons eigen domein.”

“Als we weten hoe de micro-organismen werken en welke van belang zijn in bepaalde situaties en hoe planten ze aantrekken, kunnen we ze ook gebruiken in de landbouw om bijvoorbeeld aardappels, tomaten, sojabonen of andere gewassen helpen resistent te zijn tegen bijvoorbeeld ziekte en droogte, in plaats van daarvoor pesticiden en kunstmest te gebruiken. We denken dat daarmee de landbouw een stuk duurzamer kan worden. En we willen dat onze informatie niet alleen wordt gebruikt voor de westerse landbouw maar ook kan helpen de landbouw in Afrika en Azië te verbeteren.”

Harro Bouwmeester Beeld UvA

Danielle Posthuma (47), geneticus en hoogleraar aan de VU

“De kracht van ons voorstel is dat het verschillende disciplines bij elkaar brengt,” zegt Posthuma, die zich eerder bezighield met onderzoeken naar genen die betrokken zijn bij hersengerelateerde aandoeningen. De 20 miljoen euro van de NWO gaat ze besteden aan Brain­scapes, een onderzoek naar hersenaandoeningen. “We weten dat bepaalde genen betrokken zijn bij eigenschappen als depressie, overgewicht en verslaving. We willen nu weten hoe die genen zorgen dat de een wel overgewicht krijgt en de ander niet? Of waarom de een wel verslaafd raakt en een ander niet?” Om dat te ontdekken moet er iets veranderen in de manier waarop onderzoek wordt gedaan. “Er moet een paradigmashift plaatsvinden. Ik ben geneticus, ik kan statistische verbanden leggen, maar een dergelijk verband aantonen biedt nog geen inzicht in de waarom- en hoevraag. Om te weten te komen welke rol specifieke genen spelen in het proces en een causaliteit te ontdekken, moet een volgende stap plaatsvinden. Onderzoek vanuit een ander vakgebied is daarvoor onmisbaar.”

Tot voor kort is dat moeizaam gebleken, maar dankzij het nieuwe onderzoeksgeld kunnen de slagen gemaakt worden. “We kunnen nu een verandering in het wetenschapsveld teweegbrengen.” Posthuma heeft vijf andere wetenschappers uit verschillende disciplines om zich heen verzameld waarmee ze de komende tien jaar aan het onderzoek werkt: neurobioloog Guus Smit, neurofysioloog Huib Mansvelder en bioloog Elly Hol en computationeel bioloog Boudewijn Lelieveld. “We beginnen dit jaar nog met het onderzoek. Mochten we inzichten ontdekken waarop we direct kunnen anticiperen en therapieën kunnen ontwikkelen, dan gaan we een samenwerking zoeken met externe partners, zoals een bedrijf uit de farmaceutische industrie.” 

Danielle Posthuma Beeld -

Zwaartekrachtpremie

Nederlandse onderzoekers die in de wereldtop baanbrekend onderzoek doen, kunnen in aanmerking komen voor een zogenoemde Zwaartekrachtpremie van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Daarvoor is door het ministerie van OCW 113,8 miljoen euro beschikbaar gesteld. Het bedrag wordt toegekend aan zes topwetenschappers en hun teams. De zes vrijdag toegekende premies werden gekozen uit 34 ingestuurde voorstellen. Een voorwaarde om in aanmerking te komen is dat het onderzoek meerdere disciplines omhelst en dat wordt samengewerkt door meerdere universiteiten. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden