PlusAchtergrond

1971: Amsterdam pruimt geen registratie meer

De veertiende Algemene Volkstelling zorgde in februari 1971 voor flink wat onrust en verzet, vooral in Amsterdam. Tegenstanders plaatsten vraagtekens bij de anonimiteit, maatschappelijke instanties riepen op tot een boycot.

Met name in Amsterdam was het verzet tegen de volkstelling groot. Liefst 9,4 procent van de bevolking deed niet mee, al stond daar een flinke boete op. Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo
Met name in Amsterdam was het verzet tegen de volkstelling groot. Liefst 9,4 procent van de bevolking deed niet mee, al stond daar een flinke boete op.Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo

‘Dit is verschrikkelijk. De een heeft geen tijd, bij de ander moet je later terugkomen,” verzucht Magda Pavlicova na haar eerste huis­bezoeken in de Tuinstraat als volkstellingsenquêteur. De 22-jarige wiskundestudente is een van honderden vrijwilligers die woensdag 24 februari 1971 de stad intrekken met vragenlijsten, ponskaarten en potloodjes. “Wijffie, ik geloof je wel, maar ik heb er geen sjoege van,” aldus de Jordanese bij wie Magda wel welkom is. Afgesproken wordt dat een schoonzoon zal helpen met invullen van de vragenlijst, die ze over vier dagen weer komt ­ophalen. De deur blijft echter gesloten voor de verslaggever en fotograaf van Het Parool: “We gaan er geen feessie van maken.”

De Algemene Volkstelling van 1971 is de veertiende in de Nederlandse geschiedenis, de eerste werd in 1829 afgenomen. Het Centraal ­Bureau voor de Statistiek (CBS) was in 1966 begonnen met de voorbereidingen, na verwerking van de 400.000 kilo zware papierberg van de ­vorige editie uit 1960. De nieuwe telling gaat vlotter verlopen, claimt het CBS in de huis-aan- huis verspreide brochure Hoe u mee telt. De ­supercomputer P1400 van Philips zou de antwoorden lezen en verwerken, zonder tussenkomst van datatypisten.

De stemplicht mag dan net zijn afgeschaft, deelname aan de volkstelling blijft verplicht. Op het niet invullen van de vragenlijst staat een boete van duizend gulden of twee weken gevangenisstraf. Na drie uur langs de deuren in de Jordaan heeft Magda Pavlicova slechts een kwart van haar telopdrachten uitgezet. Het meezeulen trap op, trap af van tassen vol telmateriaal werkt vertragend. Werden vroeger naar oudtestamentisch voorbeeld louter de koppen van huishoudens geteld, de overheid wil anno 1971 in bijna honderd vragen van alles weten: ‘Hebt u een ­auto en zo ja, waar laat u die dan ’s nachts?’

Het systeem Westerbork

Voor controle en correctie van de gemeentelijke bevolkingsregisters moeten de tellers op het omslag van elke vragenlijst naam, adres en geboortedatum noteren. Dat roept vragen op over de privacy. De belofte van het CBS dat de persoonsgegevens worden verwijderd voor de computerverwerking, neemt de zorgen niet weg. In weekblad Vrij Nederland herinnert Martin van Amerongen aan het wegvoeren van de Joodse landgenoten door de nazi’s, wat werd vergemakkelijkt door ‘de goed geoliede mechaniek’ van de bevolkingsregisters. Ook advocate en oud-verzetsstrijdster Lau Mazirel legt de link tussen ‘het systeem van Westerbork’ en de volkstelling.

Het door de Amsterdamse kunstschilder Peter Muijlwijk opgerichte Comité Waakzaamheid Volkstelling organiseert in het hele land druk bezochte bijeenkomsten. Een waslijst aan maatschappelijke instanties roept op tot een boycot. J.C.W. Verstege, de directeur-generaal van het CBS, begrijpt alle ophef niet, de telling is de veiligste ter wereld. Op een ingelaste persconferentie spreekt hij belerend de journalisten toe: “Er heerst onrust in het land over de komende volkstelling, en dat is úw schuld!”

Voorstanders zijn er ook. Negen wetenschappelijke organisaties benadrukken dat de statistische gegevens onmisbaar zijn voor wetenschappelijk onderzoek, planning en beleid van maatschappelijke organisaties en overheid. Een omstreden vraag over lichamelijke handicaps blijkt juist opgenomen op verzoek van de ­gehandicaptenbonden. De Liberaal Joodse ­Gemeente waarschuwt dat met het niet invullen van de joodse godsdienst de overheids­subsidies van talrijke Joodse instanties ernstig in gevaar kunnen komen.

Kabouterraadslid Roel van Duijn wijst ludiek ‘op de mogelijkheid van de formulieren mutsen en vliegtuigen te vouwen’, zodat ze onleesbaar worden voor de computer. Het Humanistisch Jongeren Sentrum leurt met Jodensterren: ‘Weer worden mensen geregistreerd!! Draagt de ster alvast: hier verkrijgbaar!!!’ De actiegroep Binding Kritische Kabouters roept Amsterdammers op tot sabotage tegen de ‘kanker’ die ‘mensen verandert in nummers, in goed geoliede produktie-eenheden, in robotten.’ Als er vervalste CBS-identiteitskaarten opduiken, nagenoeg identiek aan die van de enquêteurs, beticht De Telegraaf ‘de antitellers’ van vals spel.

26 februari 1971: actievoerders tegen de volkstelling verbranden telformulieren op de Dam. 
 Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
26 februari 1971: actievoerders tegen de volkstelling verbranden telformulieren op de Dam.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

‘Agressieve pacifisten’

Burgemeester Ivo Samkalden verzoekt de regering tot uitstel. In een emotionele raadsvergadering valt hij uit tegen Roel van Duijn en zijn Kabouterpartij, die met hun ‘vergeelde demagogie’ een sfeer hebben opgeroepen die een ­ordentelijk verloop van de telling onmogelijk maken. Ook Huub Jacobse, fractievoorzitter van de VVD, haalt fel uit naar tegenstanders: “De agressieve pacifisten, de Nieuw Linksers en Kabouters hebben zich ongelooflijk uitgesloofd om de telling in een emotionele sfeer te ­brengen.”

De regering wil van geen wijken weten. Uiteindelijk werken rond de 300.000 mensen niet aan de telling mee, of verstrekken moedwillig foute antwoorden. Amsterdam spant de kroon met 9,4 procent niet-respondenten. Een groter probleem voor het CBS is dat de vooraf opgehemelde supercomputer moeite heeft met het lezen van een fiks aantal te dik gedrukte ponskaarten. Nog voor de uitkomsten bekend zijn, verleent justitieminister Dries van Agt aan alle weigeraars een generaal pardon. De veertiende ­Algemene Volkstelling van 1971 was de laatste in zijn soort. De telling van 1981 wordt afgelast als een steekproef een weigeringspercentage van 26 procent oplevert. Latere volkstellingen ­worden virtueel afgenomen.

Statistieksprinkhanen

Het verzet tegen de volkstelling kwam niet alleen van links. Ook Telegraaf-columnist Jacques Gans ageerde tegen de ‘perfectionistische bemoeizucht’ van de overheid, die met de inzet van duizenden ‘statistieksprinkhanen’ alles van ons wilde weten. Dat juist de ‘linkse broederschap’ aan het muiten was, vond hij verdacht: Predikte het socialisme uit haat voor het individualisme niet voor meer overheidsbemoeienis? ‘Dan wordt er zo’n mooie gave uitvinding als de computer gedaan, waarin we allemaal in stukjes gevierendeeld kunnen passen, om er als staatsharlekijntjes met een druk op de knop weer uitgespuwd te worden, als dat volgens raison d’état nodig mocht zijn en eensklaps deugt dat volgens de socialisten niet. Daar klopt iets niet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden