Amsterdam Bewaar

'De Bijlmer rouwt nog, maar leeft opnieuw'

Het tijdelijke monument dat spontaan ontstond na de Bijlmerramp
Het tijdelijke monument dat spontaan ontstond na de Bijlmerramp © ANP

In december 1992, bijna tweeënhalve maand na de Bijlmerramp, ging Parooljournalist Edith van Zalinge in gesprek met (oud-)bewoners van de wijk over de gevolgen van de ramp. Lees hieronder haar uitgebreide reportage terug.

Op een veldje tussen de flats in de Bijlmer speelt een groepje jongens basketbal. Plotseling, als een vliegtuig laag overkomt, lijkt het tafereel te bevriezen. Het spel stopt, de jongens staren stil het vliegtuig na.

Bijna tweeënhalve maand nadat de Boeing 747 van El Al de flats doorboorde, gaat het leven in de Bijlmer ogenschijnlijk weer zijn gewone gang. Mensen praten, lachen, winkelen en laten hun hond uit. Kinderen gaan naar school en spelen met elkaar, terwijl groepjes tieners op brommers bij de flats rondhangen.

Het leven in de Bijlmer is na de ramp niet meer hetzelfde als voorheen. De mensen lijden aan slapeloosheid, depressies en hebben vooral grote angst voor overkomende vliegtuigen.

Toch heeft de ramp ook iets positiefs opgeleverd. De saamhorigheid en solidariteit zijn groter geworden. Het negatieve beeld is bijgesteld. 'Helaas was daar die rotklap voor nodig'.

Maar midden in het dagelijks leven is er nog steeds dat grote lege gat. Begrensd door de zwartgeblakerde karkassen van Groeneveen en Kruitberg die nog overeind staan.

Monument
Graafmachines zijn nog dagelijks bezig met sloopwerkzaamheden op de plek van de ramp, al is met het oog op de kerstdagen het terrein wel een beetje toonbaar gemaakt. Dicht bij de rampplek komen kan nog niet. Het gebied is afgesloten met een afrastering. Met overal nog restanten van na de ramp er in gestoken bloemen, boeketten en takken.

Mijn beste vriend Guido is dood

In kinderhandschrift neergeschreven verdriet

In het midden, onder de boom waarop de mensen van Klein Kruitberg vroeger uitkeken, het spontaan opgerichte herdenkingsmonument. Het is alsof er een onzichtbare glazen muur omheen staat die de stilte binnenhoudt. Witte tegels leiden naar een tot in de puntjes bijgehouden grasveld.

Onder de boom liggen honderden kransen, bloemen, gedichten, herinneringen, pluche beertjes en afscheidswoorden. "Mijn beste vriend Guido is dood," luidt het in kinderhandschrift neergeschreven verdriet. Verderop een collage ter herinnering aan Marcella en haar hondjes Zara en Nero. 

De confrontatie
Nog dagelijks komen er bloemen en kransen bij en worden foto's of herinneringen aan dierbaren toegevoegd. Zeker met de kerstdagen voor de deur hebben veel mensen hier behoefte aan. In de hoek staat ook een stemmige kerstboom, door buurtbewoners versierd met kleurige sterren.

Er is bijna altijd wel iemand bij het monument. Nabestaanden, buurtbewoners of anderen die door de ramp zijn geraakt.

Hier kunnen ze even alleen zijn met hun gedachten en herinneringen. "Ik word er op de een of andere manier naartoe getrokken. Iedere keer weer. En telkens weer bezorgt het me kippevel," zegt Mieke van Dijk, bewoonster van de Kruitberg.

Maar ze ontkomt er eigenlijk ook niet aan. Zodra je de flat uitkomt, valt je blik onherroepelijk op die grote leegte. 

Anderen mijden de plek juist. "Mijn voeten willen gewoon die kant niet op. Ik kan de confrontatie nog niet aan," zegt een andere bewoonster. 

Weggeslagen
Het leven voor de bewoners van de Bijlmer is na de vliegramp weliswaar doorgegaan, maar voor bijna niemand is het nog hetzelfde als voorheen. Dat geldt zeker voor de mensen die familieleden, kennissen, buren of bekenden verloren of hun huis en bezittingen kwijtraakten.  

Maar ook voor degenen die niet direct getroffen zijn, maar de crash en de gevolgen wel van nabij hebben meegemaakt. 

Sally Hartogs woont aan het uiteinde van de galerij van Kikkenstein, vlakbij Klein Kruitberg. Zij zag het vliegtuig op de avond van de vierde oktober pal voor haar raam langskomen.

Het was het lot dat bepaalde dat het toestel een paar honderd meter verderop neerviel.  "Maar dat vliegtuig had net zo goed hier neer kunnen komen. We zijn door het oog van de naald gekropen. Wij zijn 'de overlevenden'. Dat besef maakt alles anders. Het leven zal nooit meer hetzelfde zijn."

Mijn voeten willen gewoon die kant niet op. Ik kan de confrontatie nog niet aan

Een bewoonster

Hartogs woonde tot een jaar geleden midden in het flatgedeelte dat door de klap is weggeslagen. Ze woonde er acht jaar en kende veel buurtbewoners. Velen van hen zijn er niet meer.

"God, die twee schattige meisjes met wie ik vaak in de lift stond. Ze waren eerst bang voor mijn hond, maar later vonden ze hem lief. Je kunt het je bijna niet voorstellen, maar ze zijn dood. Hun moeder ligt met zeer ernstige brandwonden in Beverwijk. Waarom? Je vraagt het je steeds weer af, maar je kunt het niet verklaren. Het is zo ontzettend moeilijk." 

Van dag tot dag 
Ook voor Liz Bultje en buurman Rob Neter in Groeneveen heeft de toekomst door de ramp een heel andere dimensie gekregen.

Bultje: "Die klap, dat vuur, dat gegil van de mensen, je vergeet het nooit meer. Je beseft dat wat je ook doet in geval van zo'n ongeluk, je altijd te laat bent. Het leven is sindsdien veel betrekkelijker geworden. Een paar dagen na de ramp ben ik er samen met mijn bovenbuurman Rob regelmatig tussenuit gegaan. We hebben allemaal gekke dingen gedaan. Geld uitgegeven, allerlei lekkers gegeten. Voor het ongeluk was ik helemaal niet zo, maar nu realiseer ik me dat het zo voorbij kan zijn. Aan mijn lijn denken, sparen? Voorlopig is het allemaal absoluut onbelangrijk." 

Rob Neter moest onlangs een psychologische test doen. Wat zijn je plannen voor de toekomst, werd hem gevraagd. "Die heb ik niet meer, zei ik. En dat is ook zo. Ik leef nu van dag tot dag. Verder denken heeft geen zin, dat hebben we nu gezien," zegt Neter, die nog regelmatig de vlammenzee voor zich ziet opdoemen als hij zijn voordeur opendoet.

"Soms denk ik: had het vliegtuig mij maar geraakt. Het is ontzettend zwaar verder te leven met die afschuwelijke herinneringen."

Toch, zoals wel vaker bij dramatische gebeurtenissen, hebben de pijnlijke en moeilijke ervaringen ook iets positiefs opgeleverd.

Door de ramp is duidelijk geworden dat de Bijlmer, ondanks alle problemen, een bijzondere en levendige leefgemeenschap is. Bewoners van niet getroffen flats stelden hun huizen en gemeenschappelijke ruimten open en particulieren, clubs en instellingen in de buurt organiseerden en organiseren activiteiten voor de slachtoffers. Nationaliteit of huidskleur spelen hierbij geen enkele rol. 

"Ineens werd ook voor de buitenwereld zichtbaar dat de Bijlmer niet uit een stelletje geindividualiseerde malloten bestaat. De wijze waarop mensen elkaar hebben opgevangen en geholpen, toont aan dat er wel degelijk sprake is van een sociaal netwerk, dat nog versterkt is door de ramp. De massale herdenkingsbijeenkomst was daarvan het meest indrukwekkende bewijs," zegt V. Kense, afdelingshoofd van de Riagg in Zuidoost. 

Verhuizen
De bewoners zelf ervaren sinds de gebeurtenissen op 4 oktober ook een grotere onderlinge betrokkenheid. "Er hangt echt een bijzondere sfeer. Voorheen knikten de mensen hooguit naar je, maar nu word je echt duidelijk gegroet," constateert de 69-jarige grafisch ontwerper op de negende verdieping van Kruitberg.

Hij woont er al twaalf jaar. Aanvankelijk niet uit vrije wil, maar de laatste jaren met steeds meer overtuiging. "Heerlijk, al die verschillende culturen en mensen. Ik voel me hier veel beter dan in die keurige  en saaie PC Hooft en Comeniusstraat waar ik vroeger woonde." 

Zijn kinderen proberen hem al jaren over te halen om te verhuizen. " En ik heb heus wel eens getwijfeld, maar nu, na de ramp, weet ik zeker dat ik hier blijf. Uit solidariteit met de andere bewoners die de ramp hebben overleefd." 

Boodschappen doen duurt nu veel langer dan voorheen, zegt kunstenaar Guido Rooymans uit Groeneveen. "Je komt mensen tegen en praat over de gebeurtenissen. Iedere keer weer opnieuw. Dat is nog steeds zo. De gesprekken zijn ook vaak persoonlijker dan vroeger. Je merkt dat  we samen iets hebben doorstaan. We begrijpen elkaar en zijn elkaar tot steun."

Dat is ook de reden waarom missiezuster Elly Verrijt zich met haar woongemeenschap opnieuw in Kruitberg heeft gevestigd. Het vorige huis van de missiezusters was net gereed, toen het ongeluk gebeurde. Via de brandtrap wist Verrijt te ontkomen.

Multiculturele karakter
Toen ze over vervangende woonruimte ging praten, dacht ze aanvankelijk dat ze Kruitberg nooit meer als adres zou kunnen opschrijven. Maar na een paar dagen, waarin ze intensief contact had met de bewoners in de getroffen flats, wist ze het zeker. Ze wilde per se terug.

"Hier heb ik, samen met andere mensen, wat meegemaakt. Al ken je elkaar niet echt, die intense ervaring deel je, dat schept een band. Ik ben me hier ook in zeer korte tijd thuis gaan voelen. Voordat we hier kwamen wonen, was ik daar wel eens bang voor. Deze ramp heeft daar definitief korte metten mee gemaakt." 

De gebeurtenissen hebben voor haar ook de waarde van het multiculturele karakter van de Bijlmer onderstreept. "Ik vond het zo fijn dat tijdens die herdenkingstocht allerlei verschillende mensen en culturen samen konden zingen, dansen en huilen. Het gaf me een gevoel van enorme verbondenheid. Die sfeer is sindsdien gebleven. We zijn hier een grote leefgemeenschap, waarbij kleur en ras er niet toe doen. Ik heb op dit moment Duitse gasten op bezoek. Zij vinden het uniek wat hier in de Bijlmer gebeurt, zeker gezien de ultra-rechtse acties tegen buitenlanders waarmee zij in hun land worden geconfronteerd." 

Frustrerend 
Sally Hartog had altijd al redelijk goede contacten met de mensen uit de buurt. Sinds het ongeluk vraagt ze echter ook naar de namen van buren en medeflatbewoners.

"Ik wil weten wie ze zijn. Vroeger had ik het over die vrouw met dat hondje of die Antilliaanse man met die twee kinderen. Maar toen het vliegtuig neerstortte, wist ik niet wie ze waren, wat er van hen terecht is gekomen. Dat was zo frustrerend, dat zal me niet meer gebeuren. Ik heb het gevoel dat de mensen die belangstelling ook prettig vinden. Het schept een hechtere band." 

Ondanks de verbeterde onderlinge relaties en solidariteit, is het leven er voor de bewoners niet makkelijker op geworden. Slapeloosheid, nachtmerries en angst beheersen het leven van velen. Mensen kampen met grote spanningen, krijgen op de meest onverwachte momenten huilbuien, depressies, ruzies of redeloze driftaanvallen. Kinderen leveren slechte prestaties op school, zijn lastig, hebben concentratieproblemen. 

Het feit dat - uitgezonderd een korte periode direct na de ramp - nog dagelijks tientallen vliegtuigen over de Bijlmer vliegen, maakt het verwerken van de emoties nog veel moeilijker. Zeker als zo'n toestel laag overkomt, en dat gebeurt nogal eens, staan de mensen doodsangsten uit, constateert de na de ramp opgerichte werkgroep tegen vliegtuighinder. 

Liz Bultje: "Afgelopen zondag was het weer zover. Je hoorde het gieren van de motoren. Alles begon te trillen en te schudden. Mijn toetsenbord wipte bijna van de tafel af. De adrenaline gierde door mijn lichaam. Ik dacht: O God, dat wordt geen Kerstmis meer dit jaar. Zo angstaanjagend, gek word je er van."

Ze is uiterst gespannen en haar hele linkerarm en schouder zitten onder de uitslag. 

Haar zoontje van vijfenhalf is bij de Riagg onder behandeling. Sinds de ramp maakt hij regelmatig vliegtuigen van lego die hij laat crashen tegen het meubilair. "Boem! Zo ging het toch, he mamma?" 

Vervangende woning
Sinds de ramp hebben zich ruim vierhonderd mensen met psychische problemen bij de Riagg gemeld. Directe slachtoffers en nabestaanden, maar ook omwonenden. Kense: "In principe krijgt iedereen die er mee te maken heeft gehad angst en stressreacties. Bij de meeste mensen gaat het na verloop van tijd weer over, maar bij sommigen kan het heel lang duren voordat ze het hebben verwerkt."

Ik wil er niet steeds meer aan herinnerd worden

Sandra Willy

Er melden zich ook nog steeds nieuwe mensen die problemen hebben met de verwerking van de ramp. Zeker nu na ruim twee maanden de belangstelling van pers, vrienden en collega's begint af te nemen.

"Zolang mensen er over kunnen praten, lezen, het nogmaals zien en horen, hebben ze het gevoel er niet alleen voor te staan. Op een bepaald moment neemt die belangstelling echter af. Sommige mensen hebben daar moeite mee, voelen zich in de steek gelaten," zegt Kense. 

Ook mensen die vanuit de Bijlmer naar elders zijn verhuisd, voelen zich soms ontworteld en geisoleerd, omdat in de nieuwe woonomgeving niemand echt begrijpt wat ze hebben meegemaakt.

Toch kozen veel mensen uit het directe rampgebied voor een vervangende woning elders in de stad. Sommigen omdat ze toch al weg wilden en nu de kans daartoe kregen, anderen omdat ze niet meer met de plaats van de ramp willen worden geconfronteerd. 

Sandra Willy vertrok na twaalf jaar uit de Bijlmer. Ze dacht er al langer over, omdat ze zich 's avonds op straat niet meer veilig voelde. Maar nu was die beslissing niet moeilijk meer. Ze verloor met het ongeluk veel goede bekenden. "We hadden iets leuks opgebouwd in Kruitberg. We waren een grote familie van verschillende nationaliteiten. We vertrouwden elkaar en wisten wat we aan elkaar hadden. Dat krijg ik nooit meer terug. Ik wil er niet steeds meer aan herinnerd worden." 

Toch komt ze nog regelmatig in de Bijlmer. "Als het me even allemaal te veel wordt, ga ik er naar de markt. Dan loop ik rond, zo maar, in de hoop iemand tegen te komen, om mee te praten, te omhelzen. Het is zo heerlijk om iemand te ontmoeten die je sinds de ramp niet meer hebt gezien. Dat heb ik echt nodig." 

Liz Bultje peinst er niet over om weg te gaan. "Ik woon hier goed. En ik ben absoluut niet van plan me door de vliegtuigen weg te laten pesten."

Voorlopig heeft ze de aanval geopend door bij laagvliegende vliegtuigen het klachtennummer van de Rijksluchtvaartdienst  (RLD) te bellen. Een actie die door vele medebewoners wordt gesteund. "Gek worden ze van ons, maar misschien dat het op den duur helpt. En heus, ze hoeven van mij niet helemaal te verdwijnen, ik zie best het economisch belang van de luchthaven in, als ze maar niet zo laag overkomen. Want dat is echt een soort 'Bijlmertje pesten'. Die piloten moesten eens weten wat ze daarmee veroorzaken op de grond." 

Mieke van Dijk wilde aanvankelijk ook weg uit de Bijlmer. Ze dacht dat het beter was voor haar zoon (14) die het vliegtuig vanaf de galerij had zien neerstorten. Het bleek echter niet zo eenvoudig een ander huis te krijgen, dus voorlopig blijft ze nog even. 
"Het is hier heerlijk. Al dat groen, al die nationaliteiten, het is een groot dorp. In de binnenstad ervaar ik agressiviteit, een gewelddadige sfeer en racisme. Hier is daar geen sprake van. Daarom blijf ik liever in de Bijlmer, maar het is afwachten hoe het met mijn zoon gaat."

De rampzalige gebeurtenissen hebben de kracht van de Bijlmer zichtbaar gemaakt

Guido Rooymans

Het risico van het vertrek van veel mensen uit Groeneveen en Kruitberg is dat er weer grote leegstand ontstaat en de flats verloederen. En dat terwijl het de laatste tijd beter ging met het terugdringen daarvan. Een aantal projecten ter verbetering van de leefbaarheid begonnen eindelijk vruchten af te werpen. 

Tegen de klippen 
Toch hebben Guido Rooymans, lid van de bewonerscommissie van Groeneveen, en Jose dos Santos (projectleider in Kruitberg) de indruk dat de 'blijvers' meer dan voorheen voornemens zijn de buurt weer 'op te bouwen'.

De eerste bewonersvergaderingen die onlangs werden gehouden, trokken aanzienlijk meer mensen dan vroeger. 

Op de vergadering in Groeneveen was zelfs Oom Willem, die zwaar gewond raakte bij de ramp en wiens bijzondere cafeetje 'Het Groentje' onder Klein Kruitberg volledig van de aardbodem verdween. 

Rooymans: "Dat geeft de mensen moed om door te gaan en te proberen er toch nog iets van te maken. De rampzalige gebeurtenissen hebben de kracht van de Bijlmer zichtbaar gemaakt. Dat moeten we zien vast te houden." 

"De overheden en instanties zullen hierbij moeten helpen, door de Bijlmerbewoners die het sociaal-economisch gezien niet voor de wind gaat, perspectief op verbetering te bieden. De buurt heeft zich tegen de klippen op ontwikkeld. De overheid mag ons nu niet in de steek laten." 

Als het vliegtuig uit het zicht is verdwenen, hervatten de basketbalspelertjes hun spel. Er klinkt vrolijk gejuich als even later een doelpunt wordt gemaakt. 'De Bijlmer rouwt, maar leeft door' staat verderop op een pilaar gespoten. 

Maar het zal nog vele jaren duren eer de wonden zijn geheeld.

Lees alles over 25 jaar Bijlmerramp in ons dossier.