Amsterdam Bewaar

'Ik wilde niet, maar doodde haar toch'

Célal Altuntas (tweede van links) maakte een korte film om eerwraak aan de kaak te stellen. 'We moeten van een daadcultuur naar een praatcultuur.'
Célal Altuntas (tweede van links) maakte een korte film om eerwraak aan de kaak te stellen. 'We moeten van een daadcultuur naar een praatcultuur.' © Dingena Mol

Toen hij dertien was doodde Hassan zijn zusje. Motief: eerwraak. Daders van eermoord staan vaak onder grote druk van familie en omgeving. Het nieuwe project 'Wel eer, geen geweld' geeft meer aandacht aan de dader en pakt het probleem bij de culturele wortels aan.

Hoe lang zou jij het volhouden als mensen dag en nacht zeggen dat je zus zich als een hoer gedraagt?

In een korte film vertelt Hassan (gefingeerde naam) hoe hij zijn zusje doodstak. 'Ik trok het niet meer, ze luisterde niet naar mij. Ik had geen macht meer over haar. Toen ben ik naar beneden gelopen om een mes te halen.' Hassan zat zes jaar in de cel en probeert nu de draad van zijn leven weer op te pakken.

Om dergelijke drama's in de toekomst te voorkomen startte Célal Altuntas, schrijver en eerwraakdeskundige, het project 'Wel eer, geen geweld'. Altuntas stond ooit zelf bijna in de schoenen van Hassan, maar wist zich aan de gruweldaad te onttrekken. Nu gaat de bijna-ervaringsdeskundige met de doelgroep - veelal jonge mannen, maar ook hun omgeving - in gesprek over eerwraak. 'We gaan langs scholen, moskeeën, koffiehuizen en bedrijven.'

Vrijere normen en waarden
De aftrap van het project is op het ROC van Amsterdam tegenover de RAI. Politici, welzijnswerkers, leraren en leerlingen gaan met elkaar in debat over eerwraak. Een meisje vertelt over haar ervaringen: 'Ik heb twee neven die me heel erg controleren. Soms schreeuwen ze tegen me, maar dan doe ik net alsof ik ze niet hoor.' Er ontstaat een discussie: zijn mannen verantwoordelijk voor het gedrag van hun vrouwelijke familieleden?

Altuntas: 'Veel mannen uit de Turkse en Marokkaanse gemeenschap hebben moeite met de manier waarop de meisjes uit hun gezinnen omgaan met vrijere Nederlandse normen en waarden. Ik zeg tegen ze: praat met je familie, laat zien dat je er voor je zussen, nichtjes en dochters bent, dat ze bij je terechtkunnen als ze ergens mee zitten. Door geweld te gebruiken vervreemd je alleen maar van elkaar. We moeten af van de daadcultuur en toe naar een praatcultuur.'

Geen psychopaat
Een jongen staat op uit het publiek. Hij draagt een scheiding opzij en een hip T-shirt. 'Ik ben Hassan.' Het is opeens erg stil in de zaal. 'Jullie praten over eerwraak alsof jullie het begrijpen, maar dat doen jullie niet. Ik ben de jongen uit de film. Ik ben geen psychopaat. Ik was echt niet van plan mijn zusje te vermoorden. En toch is het gebeurd.'

Filosoferen en discussiëren is één ding, oog in oog staan met een dader van eerwraak een ander. De aanwezige beleidsmakers en docenten staan met hun mond vol tanden. Het zijn de roc-leerlingen die reageren op de onverwachte gast. 'Dapper dat je hier staat,' zegt een jongen. 'Maar ik begrijp het niet, niemand dwingt je toch om een mes te pakken? Groepsdruk oké, maar uiteindelijk ben je zelf verantwoordelijk.'

Hassan haalt zijn schouders op. 'Ik heb elke dag gevochten, me verweerd, mijn zusje verdedigd tegen roddels. Maar het hielp niet. Je kunt je niet voorstellen hoe dat voelt.'

Daders ook slachtoffers
Altuntas beaamt dit. 'Je kunt dit probleem bijna niet begrijpen als je niet zelf uit die cultuur komt. Het beschermen van de familie-eer zit zo ingebakken, dat is traditie. Tradities op zichzelf zijn niet slecht, maar ze moeten mensen niet beknellen. Cultuur moet in dienst staan van mensen, en niet andersom.'

'In gevallen van eerwraak zijn daders ook slachtoffers,' zegt Altuntas. 'Hun omgeving zet ze aan tot hun daad. We moeten daarom niet alleen potentiële daders aanpakken, maar hun hele omgeving. Hoe lang zou jij het volhouden als mensen dag in dag uit tegen je zeggen dat je zus zich als een hoer gedraagt? Als je nog maar dertien bent, en de verantwoordelijkheid voor de familie-eer opeens op jouw schouders ligt? Probeer je dat maar eens voor te stellen.'