Spanningen nemen toe in Bijlmerbajes

AMSTERDAM - In 2014 sluit de sterk verouderde Bijlmerbajes en verhuizen de gedetineerden naar nieuwbouw in Zaandam. Tot die tijd lijken gevangenen en bewaarders het te moeten doen met een gevangenis waarmee van alles mis is.

Dat blijkt uit het in alle opzichten vernietigende rapport dat de Inspectie voor de Sanctietoepassing deze week presenteerde. De Inspectie concludeert daarin dat met veel van de aanbevelingen uit een onderzoek uit 2005 niets of veel te weinig is gedaan. 'Op onderdelen is de situatie zelfs verslechterd.'

Het ministerie van Justitie wijt de problemen deels aan het gebouw. ''Zo'n idioot complex zouden we nu nooit meer bouwen,'' zegt een woordvoerder van staatssecretaris Nebahat Albayrak van Justitie. De torens zijn volgens de woordvoerder 'een logistieke nachtmerrie'.

Toch wil Albayrak niet blijven aanmodderen tot de verhuizing in 2014. Ze heeft al extra geld vrijgemaakt en maatregelen genomen. Voor 1 januari 2010 moeten de meest acute problemen zijn opgelost.

De inspectie dringt daar in het rapport ook op aan. 'Er is een zorgelijke situatie ontstaan die niet langer kan en mag voortduren. Er dienen op korte termijn verantwoordelijkheden te worden genomen.'
De opsomming van problemen in het rapport is dan ook ontluisterend. Zo zitten gevangenen door het  structureel uitvallen van arbeid en activiteiten vaak veel te lang in hun cel. Ook met de bezoekregelingen is van alles mis. De gedetineerden raken volgens de inspectie gefrustreerd, waardoor allerlei gevaarlijke situaties kunnen ontstaan.

Dat gebeurde onder meer in de zomer van 2008, toen ontevreden gevangenen in opstand kwamen en weigerden terug te gaan naar hun cel. Het interne bijstandsteam (de gevangenis-ME) moest 'enkele keren per week' ingrijpen (zie 'Recente incidenten').

Verder houden veel bewaarders zich niet aan de dienstinstructies, wordt in alle torens op een andere manier gewerkt en ontstaan daardoor allerlei incidenten.

Uit het rapport blijkt dat de afgelopen drie jaar drie gevangenen zijn ontsnapt uit de torens Demersluis, De Weg en Het Schouw. De inspectie meldt dat daarbij toezicht en cel­inspecties niet volgens de instructies werden uitgevoerd en dat personeel zich bij de inspectie in mei nóg niet aan de procedures hield.

Over de oorzaken van alle problemen, verschillen bewaarders en het ministerie van Justitie van mening. De bewakers klagen over een structureel personeelstekort, met als gevolg een veel te hoge werkdruk, geen mogelijkheid voor overleg, trainingen en cursussen en een groeiend gevoel van onveiligheid. Zij eisen dat Albayrak geld vrijmaakt voor extra bewakers.

''Op papier is er genoeg personeel, maar in de praktijk is er sprake van een structureel personeelstekort,'' zegt Marjon Platje van AbvaKabo FNV. ''Dat komt deels door bezuinigingen, maar ook door de opzet van het gebouw. Door al die torens is er meer personeel nodig dan in een normale gevangenis.''

Albayrak zet echter vooral in op een cultuurverandering en wil dat bewakers in alle torens op dezelfde manier - en volgens de instructies - gaan werken. Daartoe is extra geld vrijgemaakt voor ondersteuning van de nieuw aangestelde directeur.

Verder worden er vijf extra werkmeesters aangesteld, zodat alle werkruimtes bemand kunnen worden en het dagprogramma weer volgens de normen kan worden uitgevoerd. Albayrak hoopt zo de angel uit de situatie te halen.

Geld voor extra bewaarders komt er voorlopig niet, tot groot ongenoegen van het personeel. ''Zonder extra geld voor meer bewaarders zijn de problemen niet op te lossen,'' zegt vakbondsbestuurder Platje. ''Ik vang nu weer signalen op dat de spanning weer toeneemt in de Bijlmerbajes en dat personeel zich niet veilig voelt. Als er niet snel iets gebeurt, krijgen we rellen, net als in de zomer van 2008. Daar zit niemand op te wachten.''

Dat moment lijkt niet ver weg: gisteren hielden gevangenen een lawaaidemonstratie uit protest tegen, naar verluidt, nieuwe beperkingen op het dagprogramma. (JASPER KARMAN)