Amsterdam Bewaar

'Amsterdam ontstond in Noord, niet aan de Amstel'

De loop van de Waterlandse Die, van Noord naar het centrum.
De loop van de Waterlandse Die, van Noord naar het centrum. © Ilustratie uit het boek

Amsterdam is niet ontstaan aan de Amstel, maar in Noord. Dat beweert schrijver Bas Kok (49) in zijn nieuwe boek over Amsterdam-Noord. 'Ik keer het gezichtspunt honderdtachtig graden.'

'Mijn halve leven wil ik al een boek schrijven over Noord,' zegt Bas Kok, die in Noord is geboren en getogen. 'Uiteindelijk ben ik drie jaar bezig geweest met het schrijven van Oerknal aan 't IJ.'

Kok wilde begrijpen hoe Noord is ontstaan en kwam er al snel achter dat de ontstaansgeschiedenis van Noord samenhangt met die van Amsterdam als geheel.

De klassieke theorie is dat Amsterdam ontstond in 1175. Later werd een dam gelegd in de Amstel, en daaraan dankt Amsterdam zijn naam. 'Dat jaartal is bepaald op basis van onder meer koolstofonderzoek, maar uitslagen van dergelijke tests kunnen enorm variëren,' aldus Kok. 'Mijn theorie is dat de eerste huisjes al rond 1100 werden gebouwd, rond Damrak en de Warmoesstraat. Dat wordt onderschreven door historisch geograaf Chris de Bont.'

Beginselen van Amsterdam
Om uit te leggen waarom Amsterdam-Noord volgens Kok voor het onstaan van Amsterdam heeft gezorgd, begint hij in het jaar 1000. 'Toen liep er één rivier door het gebied: de Die, via wat nu Amsterdam-Noord is naar het stadscentrum.' Volgens Kok lag het IJ toen nog droog en bestond de scheiding Noord-Zuid dus nog niet. 'Door het afgezette slib van de rivier was de grond harder, en werden de eerste huizen gebouwd, ter hoogte van Durgerdam en Ransdorp.'

Gedurende honderd jaar zijn de bewoners vanuit het noordelijke Waterland afgedaald tot aan de Warmoesstraat en het Rokin, waar in 1100 de beginselen van Amsterdam zichtbaar werden. 'Je zou dus kunnen zeggen dat Amsterdam een uitbreiding van Noord is, een onderdeel van Noord.'

Hoogst onlogisch
Peter-Paul de Baar (63), historicus en hoofdredacteur van Ons Amsterdam, is kritisch. 'Ik heb het boek nog niet kunnen lezen, maar als Kok suggereert dat Amsterdam vanuit Waterland is gesticht, dan is daar geen enkele aanwijzing voor. Het is ook hoogst onlogisch. Die kolonisten kwamen vanaf droge gronden, zoals het Gooi en misschien de duinen.' Omdat de Waterlandse Die doorliep tot in het stadscentrum (zie foto), is Amsterdam een stad van Waterland, niet van Amstelland, vindt Kok.

'Mijn ideeën lijken sterk op die van andere wetenschappers. Die zeggen net als ik dat de Amstel vroeger de Waterlandse Die was, alleen moffelen ze die naam weg.' Waarom hebben historici het dan toch steeds over de Amstel en niet over de Die? Kok: 'Ik vermoed dat ze bang zijn te breken met de geschiedschrijving die al eeuwen als de waarheid wordt bestempeld.'

Rivier overspoeld
De Die was de bronrivier van Amsterdam, zegt Bas Kok. De rivier begon bij de Stopera en liep vanaf daar langs de Munt richting het Rokin, waar nog steeds wat water is. Vandaar liep de rivier verder naar de Dam, die in de Die werd aangelegd, niet in de Amstel. Dan via de huidige Beurs van Berlage over het Damrak - ook daar ligt nog altijd water - en uiteindelijk schuin over het IJ, richting het IJplein. Tussen 1170 en 1200 heeft het IJ de rivier overspoeld, waardoor dat gedeelte nu onzichtbaar is.

In Noord binnen de Ring is de Die grotendeels gedempt, behalve achter de sluis op de Nieuwendammerdijk. De échte Amstel liep aanvankelijk anders: vanaf de Omval zuidwaarts richting Diemen, vier kilometer onder het punt waar Amsterdam ontstond. De grachtengordel wordt dus ten onrechte tot Amstelland gerekend.